เจดีย์ทรงพุ่มข้าวบิณฑ์ เป็นสถาปัตยกรรมเอกลักษณ์ของศิลปะสุโขทัย เป็นลักษณะเฉพาะของศิลปะสุโขทัย งานสถาปัตยกรรมศิลปะสุโขทัยในระยะแรกรับอิทธิพลมาจากศิลปะเขมร ต่อมาได้พัฒนาเป็นศิลปกรรมของตนเอง โดยเฉพาะรูปทรงของเจดีย์ ที่แบ่งได้เป็น ๓ แบบ คือ เจดีย์ทรงพุ่มข้าวบิณฑ์ เจดีย์ทรงกลมแบบลังกา ซึ่งบางองค์ทำช้างล้อมไว้ที่ฐาน และเจดีย์ทรงปราสาทยอด ซึ่งได้รับอิทธิพลมาจากศิลปะศรีวิชัยและศิลปะพม่าแบบพุกาม สถาปัตยกรรมพิเศษอีกอย่างหนึ่งของสุโขทัย คือมณฑปที่ประดิษฐานพระพุทธรูป (ห้องจัดแสดงประวัติศาสตร์ชาติไทย พิพิธภัณฑ์สถานแห่งชาติพระนคร ๒๕๔๕)
เจดีย์ทรงพุ่มข้าวบิณฑ์ที่วัดมหาธาตุองค์นี้เป็นเจดีย์ประธานของวัด รายรอบด้วยเจดีย์ทิศ จำนวน ๘ องค์ องค์ที่อยู่ตรงมุมทั้งสี่มีอิทธิพลของศิลปะหริภุญไชย (ลำพูน) และองค์ที่อยู่กึ่งกลางทั้งสี่เป็นเจดีย์ทรงปราสาทแบบสุโขทัย (น่าจะเป็นเจดีย์ทรงปราสาทยอด thaiphotosite ไม่กล้าฟันธง) และรอบฐานของเจดีย์มีปูนปั้นรูปพระสาวกในท่าอัญชุลี (ประนมมือ ไหว้) เดินประทักษิณ (เดินเวียนขวา) โดยรอบพระมหาธาตุ ด้านซ้ายและขวาของเจดีย์ประธาน มีมณฑปพระอัฎฐารศ ประดิษฐานพระพุทธรูปยืนองค์ใหญ่ มณฑปละ ๑ องค์ ส่วนด้านหน้าเป็นวิหารหลวง และวิหารสูง ที่ได้กล่าวถึงแล้วใน landscape26 และ architecture74 (นำชมอุทยานประวัติสาสตร์สุโขทัย ศรีสัชนาลัย กำแพงเพชร ๒๕๕๓)

http://www.khaosod.co.th/view_news.php?newsid=TUROb1lYQXhOVEE0TURFMU5RPT0=

1.นิพพาน สูงสุด ปลอดจากกิเลส
2.อรูปภพ
3.รูปภพชั้นพรหม หมายถึง ระดับของผู้ที่มีจิตเป็นสมาธิอยู่ในระดับที่เรียกว่า รูปภพ
4.โลกคือตัวตน หรือจิตที่ผูกพันอยู่กับอุปาทาน ซึ่งต้องพัฒนาไปสู่ภพภูมิที่สูงขึ้น
5.ฐานย่อมุม 12 น่าจะหมายถึงการหมุนรอบ หรือปัจจัยของการเกิดของสัตว์โลก เรียกว่า ปฏิจจสมุปบาท หรือ เหตุปัจจัยของสังสารวัฏ
6.ฐาน 3 ชั้น น่าจะหมายถึงการย้ำถึง  โลภะ โทสะ โมหะ ที่หมุนอยู่ในจิตใจ
โลภะ - จิตที่ติดอยู่ในอารมณ์ ผูกติดอยู่กับอารัมมณวัตถุ
โทสะ - จิตขัดข้องผลักไสในอารัมมณวัตถุ
โมหะ - จิตที่ไม่รู้ความเป็นจริง ขาดสติสัมปชัญญะ ตกอยู่ในโลภะ หรือ
โทสะ อันเป็นพื้นฐานเบื้องต้นของการเสวยชาติเสวยภพ
7.ฐานที่ยกสูงขึ้นให้ตัวเจดีย์เด่นชัด แต่ก็ยังคงมีลักษณะความหมายที่ทับซ้อนกับความหมายของเจดีย์ด้วย

เจดีย์รูปแบบนี้เป็นเจดีย์ที่มีรูปทรงเฉพาะ ที่เกิดขึ้นในยุคสุโขทัย ตัวเจดีย์จะตั้งบนฐานสูงเพื่อให้ดูเด่น
          ลักษณะทรงสูงเด่นที่เห็นในภาพนอกจากเจดีย์ทรงข้าวบิณฑ์ที่อยู่ตรงกลาง รายล้อมด้วยเจดีย์รายที่มีลักษณะเป็นซุ้มเจดีย์อยู่ 4 ด้าน ของเจดีย์หลัก และยังมีเจดีย์ทิศทั้ง 4 มุม ของฐานเจดีย์ทั่วไป
         สัญลักษณ์ หมายความว่า ตัวเจดีย์พุ่มข้าวบิณฑ์ตรงกลาง เป็นศูนย์กลางของจักรวาลตามคติไตรภูมิกถา โดยมีซุ้มเจดีย์ตั้งอยู่ที่ทิศทั้ง 4 ของเจดีย์หลัก แฝงความหมายถึงที่สถิตของพระพุทธ เจ้า 4 พระองค์ในภัทรกัลป์นี้
         ได้แก่ พระกกุสันธะ-ทิศเหนือ พระโกนาคม-ทิศตะวันออก พระกัสสปะ-ทิศใต้ และพระสมณโคดม-ทิศตะวันตก
ส่วนเจดีย์ทิศทั้ง 4 หมายถึง อนุทวีปทั้งสี่ที่ล้อมรอบศูนย์กลางของจักรวาล
            -ทิศเหนือ-อุตตรกุรุทวีป ทิศตะวันออก-บุรพกุรุทวีป
           -ทิศใต้-ชมพูทวีป ทิศตะวันตก-อมรโคยานทวีป