ศิลปะ คือฝีมือ ฝีมือการช่าง การแสดงออกซึ่งอารมณ์สะเทือนใจให้ประจักษ์เห็น วัฒนธรรม คือ สิ่งที่ทำให้เจริญงอกงามแก่หมู่คณะ เป็นวิถีชีวิตของหมู่คณะ ซึ่งในพระราชบัญญัตวัฒนธรรม พุทธศักราช ๒๔๘๕ ได้ให้ความหมายไว้ว่า "ลักษณะที่แสดงถึงความเจริญงอกงาม ความเป็นระเบียบเรียบร้อย ความกลมเกลียวก้าวหน้าของชาติ และศีลธรรมอันดีของประชาชน" ดังนั้น หากจะกล่าวถึงความหมายของ "การออกแบบทัศนศิลป์ในวัฒนธรรมไทย" ก็อาจสรุปได้ว่า หมายถึง การสร้างสรรค์งานออกแบบที่สะท้อนถึงความเจริญงอกงามแก่หมู่คณะ เป็นวิถีชีวิตของหมู่คณะ แสดงถึงความกลมเกลียวก้าวหน้าของชาติ และศีลธรรมอันดีของประชาชน งานออกแบบทัศนศิลป์ในวัฒนธรรมไทย จึงเป็นงานออกแบบที่เกี่ยวข้องกับวิถีชีวิต และความเป็นอยู่ของคนไทย และสามารถแบ่งออกเป็น ๒ รูปแบบ ได้แก่ การออกแบบงานวิจิตรศิลป์ (Fine art) และการออกแบบงานประยุกต์ศิลป์ (Applied Art) ซึ่งมีรายละเอียดดังนี้ 
ดังที่กล่าวมาแล้วว่า งานวิจิตรศิลป์ (Fine art) เป็นงานศิลปะที่มุ่งคุณค่าทางด้านจิตใจ โดยวัตถุประสงค์ได้จากความงดงาม และความรู้สึก ดังนั้นงานออกแบบทัศนศิลป์เกี่ยวกับงานวิจิตรศิลป์ จึงสะท้อนความงาม ความรู้สึก และแนวคิดในงานออกแบบที่มีผลต่อการพัฒนาคุณภาพทางด้านจิตใจของคนไทยเป็นสำคัญ ซึ่งประกอบด้วยวิถีชีวิตที่เกี่ยวข้องกับ ศาสนา ประเพณีวัฒนธรรม และสังคม ๑. งานวิจิตรศิลป์เกี่ยวกับศาสนา เมืองไทยเป็นเมืองที่สุขสงบภายใต้ร่มเงาแห่งพระพุทธศาสนา รวมทั้งศาสนาอื่น ๆ ที่คนนับถือ ดังนั้นงานออกแบบที่เน้นคุณค่าทางด้านจิตใจ มุ่งสู่ความสงบเยือกเย็น และความเลื่อมใสศรัทธาในหลักธรรมคำสั่งสอน จึงได้สร้างสรรค์ขึ้นควบคู่กับวิถีชีวิตของคนไทยมากว่า ๗๐๐ ปี หากจะนับจุดเริ่มต้นที่การกำเนิดของกรุงสุโขทัย มหานครแห่งแรกของไทย จึงมีชื่อเรียกกว่า "สุโขไทย" ซึ่งหมายถึง "รุ่งอรุณแห่งความสุข" นั่นเอง สถูปงามทรงพุ่มข้าวบิณฑ์ สถาปัตยกรรมที่เป็นเอกลักษณ์ของสุโขทัย ที่มีความงดงามอย่างได้สัดส่วนสมดุลกันก็คือ "สถูปทรงพุ่มข้าวบิณฑ์"
สถูปทรงพุ่มข้าวบิณฑ์ วัดมหาธาตุ จังหวัดสุโขทัย พระพุทธรูปปางมารวิชัย สมัยสุโขทัย เป็นพระพุทธรูปในสมัยสุโขทัยที่มีความงดงามที่สุดของไทย หรือของโลกก็ว่าได้ จัดว่ามีความงามตามอุดมคติไทยที่เหนือความเป็นธรรมชาติ หรือเรียกว่า "งดงามเป็นเลิศ" (Classic art) มีพระพักตร์งดงามเป็นรูปใข่ แบบ "พระหน้านาง" แสดงความปีติสุข พระรัศมีเป็นเปลวเพลิง พวยพุ่งสู่เบื้องบน ขมวดพระเกศาเล็ก พระขนงโด่ง พระนาสิกงุ้ม พระโอษฐ์อมยิ้มเล็กน้อย พระอังสาใหญ่ บั้นพระองค์เล็ก นิ้วพระหัตถ์เรียวสวย ครองพระจีวรแนบเนื้อ ห่มเฉียงชายจีวรยาวลงมาถึงพระนาภี ปลายเป็นลายเขี้ยวตะขาบ ท่านั่งปางมารวิชัย นั่งขัดสมาธิซ้อนพระเพลา และเห็นฝ่าพระบาทท้งสองข้างได้อย่างชัดเจน ลักษณะโดยรวมของพระพุทธรูปสุโขทัยเปี่ยมล้นไปด้วยความเมตตากรุณา เป็นที่เลื่อมใสศรัทธาของพุทธศาสนิกชน และเป็นที่ชื่นชมแก่ชาวโลกโดยทั่วไป
พระพุทธรูปปางมารวิชัย สมัยสุโขทัยที่มีความงดงามที่สุดของไทย ศิลปะทวารวดี ต้นกำเนิดพุทธศิลป์ในประเทศไทย แม้ว่าเราจะเรียนรู้ศิลปะไทยในยุคประวัติศาสตร์โดยเริ่มต้นที่สมัยสุโขทัย แต่ศิลปะยุคก่อนประวัติศาสตร์ไทยในสมัยทวารวดี บริเวณลุ่มแม่น้ำภาคกลาง เช่น จังหวัดนครปฐม ปราจีนบุรี สุพรรณบุรี ราชบุรี เป็นต้น ซึ่งใน พุทธศตวรรษที่ ๘-๙ เป็นต้นมาเริ่มมีพระพุทธรูปอินเดียรุ่นแรกเข้ามาในดินแดนของไทย ดังนั้นศิลปะทวารวดีจึงเป็นต้นกำเนิดของพระพุทธศิลป์ในประเทศไทย
เศียรพระพุทธรูป ศิลปะทวารวดี ปัจจุบันจัดแสดงที่พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติพระนคร ๒. งานวิจิตรศิลป์เกี่ยวกับประเพณีวัฒนธรรม วิถีชีวิตของคนไทยผูกพันอยู่กับขนบธรรมเนียมประเพณีและวัฒนธรรม ที่เป็นมรดกสืบทอดกันมาตั้งแต่บรรพบุรุษจวบจนถึงปัจจุบัน มีผลงานการออกแบบทัศนศิลป์ที่เกี่ยวข้องกับจิตใจได้แก่ หน้ากากผีตาโขน
การออกแบบตกแต่งหน้ากากผีตาโขน สำหรับการละเล่นพื้นบ้าน ของจังหวัดเลย การสร้างหนังใหญ่ หนังใหญ่เป็นงานออกแบบแกะสลักรูปภาพ และลวดลาย จากหนังเป็นเรื่องราวทางวรรณคดี เพื่อใช้ในการเชิดภาพหนังจับ มีการพากษ์เสียงของตัวละคร และการใช้เครื่องดนตรีไทย ๕ ชนิด ได้แก่ ปี่นอก กลองทัด ตะโพน ระนาดเอก ระนาดทุ้ม ฆ้องวง หนังที่ใช้แกะลายนิยมใช้หนังวัว มีขั้นตอนการเตรียมหนังให้เรียบสนิท การฟอกหนัง การเขียนลายบนตัวหนัง การสลักลาย การลงสีหรือย้อมสี หนังใหญ่เป็นมหรสพที่เก่าแก่ของไทย ที่มีหลักฐานการยืนยันตั้งแต่สมัยสมเด็จพระรามาธิบดี ๑ หรือพระเจ้าอู่ทอง แห่งกรุงศรีอยุธยา เมื่อปี พุทธศักราช ๑๙๐๑ ต่อมาในสมัยกรุงรัตนโกสินทร์ สมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย รัชกาลที่ ๒ มีการสร้างและแสดงหนังใหญ่ในบทพระราชนิพนธ์เรื่องรามเกียรติ์ จนในสมัยสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ ๕ มีช่างแกะหนังฝีมือเยี่ยม คือ พระครูศรัทธาสุนทร เจ้าอาวาสวัดขนอน อำเภอโพธาราม จังหวัดราชบุรี เป็นผู้สร้างตัวหนังใหญ่ และริเริ่มการเล่นหนังใหญ่ ที่วัดขนอน สืบทอดมาจนถึงปัจจุบัน นอกจากนี้ยังมีการเล่นหนังใหญ่ที่วัดสว่างอารมณ์ จังหวัดสิงห์บุรี และวัดบ้านดอน จังหวัดระยอง
การแสดงหนังใหญ่ผู้อยู่เบื้องหลังก็คือนักออกแบบลวดลายบนตัวหนัง
งานออกแบบแกะลวดลายหนังใหญ่การละเล่นไทย ที่สะท้อนวัฒนธรรมไทย ในงานออกแบบทัศนศิลป์ ศิลปะแห่งน้ำใจ คนไทยได้ชื่อว่าเป็นผู้มีจิตใจเอื้อเฟื้อโอบอ้อมอารีต่อผู้อื่น ไม่ว่าจะเป็นญาติมิตร คนรู้จัก หรือบุคคลห่างไกลที่มาเยี่ยมเยียน ก็จะแสดงน้ำใจช่วยเหลือเกื้อกูล และให้การต้อนรับด้วยอัธยาศัยไมตรี ดังสำนวนที่ว่า "ตามธรรมเนียมไทยแท้แต่โบราณ ใครมาถึงเรือนชานต้องต้อนรับ" หรือคำว่า "คนไทยไม่แล้งน้ำใจ" ความมีน้ำใจของคนไทยดังกล่าวนี้ สามารถถ่ายทอดในงานศิลปะ หรือการออกแบบทัศนศิลป์ได้ไม่ยาก หากผู้ถ่ายทอดมีความเข้าใจในความหมาย และในชีวิตจริงก็ได้รับน้ำใจจากผู้อื่นมาแล้วจนเกิดความรู้สึกซาบซึ้งใจได้ ตัวอย่างเช่น การจัดค่ายศิลปะ "Art for all" ที่เปิดโอกาสให้เด็กพิการหลากหลายรูปแบบ เช่น พิการทางตา หู แขน ขา และสติปัญญา มาเข้าค่ายศิลปะเชิง บูรณาการ ให้เด็กพิการมาร่วมกันสร้างสรรค์งานศิลปะภาพเดียวกัน ดังแนวคิด "ห้าประสาน เพื่อสร้างสรรค์" โดยการริเริ่มของศาสตราจารย์ ดร. ชาญณรงค์ พรรุ่งโรจน์ ปัจจุบันดำรงตำแหน่งผู้อำนวยการสำนักงานรับรองคุณภาพและประเมินมาตรฐานการศึกษา (องค์การมหาชน) งานออกแบบทัศนศิลป์ของเด็กพิการที่มาร่วมกิจกรรมค่าย Art for all ครั้งนี้ จึงเป็นผลงาน ที่สร้างสรรค์ขึ้นจากภายในจิตใจ และเป็นงานออกแบบเชิงวิจิตรศิลป์ ที่เน้นคุณค่าทางความงาม และจิตใจอย่างแท้จริง
Art for all คืออะไร รางวัลที่ ๑ ด.ช. คำรณ สอนขาว อายุ ๑๔ ปี ชั้น ม. ๓/๒ โรงเรียนเตรียมอุดมศึกษา รัชดา
Art for all คืออะไร รางวัลชมเชย นางสาวนาตยา สุพล อายุ ๑๖ ปี โรงเรียนบ้านนา "นครนายกวิทยาคม" การออกแบบประยุกต์ศิลป์ในวัฒนธรรมไทย การออกแบบ งานประยุกต์ศิลป์ (Applied Art) เป็นงานศิลปะที่มุ่งเน้นคุณค่าทางด้านประโยชน์ใช้สอยเป็นสำคัญ แต่ก็มีคุณค่าทางความงามเป็นสิ่งรอง เพื่อช่วยให้ผลงานมีคุณค่าน่าใช้ การออกแบบประยุกต์ศิลป์ในวัฒนธรรมไทย เป็นการนำแนวคิด รูปแบบ และวิถีชีวิตจากวัฒนธรรมไทยมาสอดคล้องอยู่ในงานออกแบบประยุกต์ศิลป์ ซึ่งมีตัวอย่างให้เห็นดังนี้ ๑. งานออกแบบสัญลักษณ์ (Symbol) สัญลักษณ์หมายถึง รูปแบบที่สร้างขึ้นเพื่อสื่อความหมายให้เข้าใจถึงสิ่งหนึ่งสิ่งใดเป็นการเฉพาะ ช่วยให้เกิดการจดจำและความเข้าใจ ในรูปแบบสัญลักษณ์ของสถาบัน องค์กร หน่วยงานนั้น ๆ ที่แฝงวัฒนธรรมไทยอยู่ในผลงานนั้น เช่น สัญลักษณ์ของธนาคารกรุงเทพ เป็นรูปดอกบัว ซึ่งในวัฒนธรรมไทยใช้ดอกบัวสำหรับการบูชาพระ ดอกบัวจึงเป็นสัญลักษณ์ของความดีและความเจริญรุ่งเรือง สัญลักษณ์นกยูงไทยของผ้าไหมไทย สัญลักษณ์และเหรียญตราโดยใช้รูปช้าง เป็นองค์ประกอบสำคัญ เป็นต้น
สัญลักษณ์รูปดอกบัว ของธนาคารกรุงเทพ
สัญลักษณ์นกยูงของไทย เป็นตราสัญลักษณ์สำหรับผลิตภัณฑ์ผ้าไหมไทย ซึ่งได้รับพระราชทานจาก สมเด็จพระนางเจ้าฯ พระบรมราชินีนาถมี ๔ แบบ ได้แก่ สีทอง และสีน้ำเงิน สำหรับผ้าไหมพันธุ์ไทยพื้นบ้าน สีเขียว และสีน้ำเงินเป็นผ้าไหมไทยแท้ เป็นสัญลักษณ์ที่ได้รับการรับรองคุณภาพ สัญลักษณ์ และเหรียญตรารูปช้าง ช้างนับว่าเป็นสัตว์คู่บ้านคู่เมืองมาช้านานแล้ว ช้างที่มีชื่อว่า "พระยาไชยานุภาพ" เป็นช้างในประวัติศาสตร์ที่นำสมเด็จพระนเรศวรมหาราชทำสงครามยุทธหัตถี
ตราสัญลักษณ์ ของเทศบาลต่าง ๆ
งานออกแบบเครื่องประดับ (Jewelry design) เนื่องจากวัฒนธรรมการแต่งกายของพระมหากษัตริย์และเจ้านายเชื้อพระวงศ์ของไทย มีการตกแต่งด้วยสร้อยสังวาล และเครื่องประดับที่หลากหลาย รวมทั้งเครื่องแต่งกายของนาฏศิลป์ก็จะต้องออกแบบเครื่องประดับบนพื้นฐานของวัฒนธรรมไทย ซึ่งส่วนใหญ่รูปลักษณ์ของเครื่องประดับจะประยุกต์มาจากรูปแบบของธรรมชาติ ลายเครือเถา และลวดลายไทยต่าง ๆ ดังภาพ
เครื่องประดับไทยประกอบด้วย สายสร้อย จี้ ต่างหู และกำไล ๒. งานออกแบบผลิตภัณฑ์ (Product design) การออกแบบผลิตภัณฑ์ หมายถึง การออกแบบสิ่งของเครื่องใช้เพื่อประโยชน์ใช้สอย และ การดำรงชีพในชีวิตประจำวัน ในวิถีชีวิตไทย มีการออกแบบผลิตภัณฑ์ที่ใช้ภูมิปัญญาไทยด้วยความวิริยะอุตสาหะอย่างสูง และฝีมืออันยอดเยี่ยม มีตัวอย่างให้ชมดังนี้ งานจักสานไม้ไผ่ "ไผ่" เป็นพันธุ์ไม้ชนิดหนึ่งจัดเป็นประเภท "ต้นหญ้า" จึงได้รับการขนานนามว่า "หญ้ายักษ์" เพราะมีลำต้นสูง กลวงเป็นปล้อง ๆ ชาวชนบทไทยนิยมปลูกไผ่ตามหัวไร่ปลายนา และปลูกไว้รอบ ๆ บ้าน เพื่อใช้เป็นรั้วป้องกันพายุ เพราะไผ่จะลู่ตามลมโดยไม่หักโค่นง่ายเหมือนไม้อื่น หากปลูกไว้ริมคลองจะช่วยชะลอความเร็วของกระแสน้ำไม่ให้พุ่งทลายได้ง่าย นอกจากนี้หน่อไผ่ยังเป็นอาหารในครัวเรือนได้อีกด้วย คุณลักษะพิเศษของไผ่อย่างหนึ่งก็คือ มีลำต้นตรงและกลวงคล้ายหลอด และมีปล้องข้อคั่นเป็นปล้อง ๆ จึงใช้ดัดแปลงเป็นภาชนะประเภทกระบอก หรือถ้วย และจากการที่ไม้ไผ่เป็นเส้นตรงจึงสามารถนำมาจักเป็นปื้นบาง ๆ หรือเหลาเป็นเส้นได้ดี ใช้ทำเครื่องจักสานนานาชนิดได้
ต้นไม้กับวิถีชีวิตคนไทยในชนบท
กระชัง งานจักสานไม้ไผ่ที่ชาวประมงสร้างไว้เพื่อเก็บปลา
งานจักสานไม้ไผ่ที่พัฒนารูปแบบ และคุณค่าเป็นกระเป๋าถือ ได้ มูลค่าเพิ่มของผลิตภัณฑ์ ผ้าไหมไทย เสน่ห์ความเป็นไทย ผลิตภัณฑ์ที่เชิดหน้าชูตาของไทยเราก็คือ ผ้าไหมไทย ซึ่งมีการสร้างสรรค์กันมาในสังคมเป็นเวลาอันยาวนาน และเมื่อสมเด็จพระนางเจ้าฯ พระบรมราชินีนาถ ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ จัดตั้งมูลนิธิศิลปาชีพพิเศษ เพื่อส่งเสริมและพัฒนาให้ชาวชนบทไทยมีอาชีพทอผ้าไหม เพื่อความอยู่ดีกินดี และเป็นการอนุรักษ์ศิลปวัฒนธรรมไทยที่ยั่งยืนสืบไป ตัวอย่างเช่น ผ้าไหมมัดหมี่ลายช้าง ที่บ้านสวาย จังหวัดสุรินทร์ ดังภาพ
ผ้าไหมมัดหมี่ลายช้างบ้านสวาย จังหวัดสุรินทร์ ๓. การออกแบบหุ่นกระบอกไทย หุ่นกระบอกไทยเป็นงานศิลปะชั้นสูง ที่ผสมผสานบูรณาการระหว่างการปั้น การหล่อ และการประดับตกแต่ง เพื่อใช้ในการแสดงเชิดหุ่นในวรรณคดีไทย เช่น พระอภัยมณี สังข์ทอง รามเกียรติ์ เป็นต้น ในที่นี้จะนำเสนอผลงานการสร้างสรรค์หุ่นกระบอกไทยของจักรพันธุ์ โปษยกฤต ศิลปินแห่งชาติ
หุ่นกระบอกไทย จากเรื่อง "สังข์ทอง" "ผิวเนื้อเรืองรอง เปล่งปลั่งดังทองนพคุณ งาม เลิศเหนือมนุษย์สุดแล้วพ่อ ปากคอคิ้วตา เหมือนหน้าหุ่น"
๔. การออกแบบสถาปัตยกรรมในวิถีชีวิตไทย การออกแบบสถาปัตยกรรมในวิถีชีวิต และวัฒนธรรมไทยนั้น เป็นงานออกแบบที่ไม่เน้นทฤษฎี ว่าเป็นสถาปัตยกรรมในลักษณะใด แต่จะแสดงให้เห็นถึงวิถีชีวิตความเป็นอยู่ในสภาพที่เป็นจริง เพื่อเป็นการบันทึกชีวิตความเป็นอยู่ของคนไทยในแง่มุมต่าง ๆ ก่อนที่ภาพและบรรยากาศนั้นจะเลือนหายไป เมื่อสภาพเศรษฐกิจ การเมือง สังคม และความเจริญก้าวหน้าทางเทคโนโลยี เข้ามาเปลี่ยนแปลงวิถีชีวิตไทย ซึ่งจิตรกรไทยท่านหนึ่ง คือ ธีรศักดิ์ วงศ์คำแน่น ได้เดินทางไปบันทึกภาพชีวิตเกี่ยวกับบ้านเรือน และความเป็นอยู่ของคนไทย ด้วยภาพวาดลายเส้น งานสถาปัตยกรรมไทย ภายใต้วิถีชีวิตไทย จะมีบ้านเรือนในรูปแบบต่าง ๆ ได้แก่ เรือนแพ เรือนเรือ เรือนริมน้ำ เรือนเรือประมงทะเล เรือนริมทะเล ตลาดน้ำ ตลาดบก ห้องแถว ตึกแถว และเรือนพื้นถิ่น
เรือนไทยภาคกลางดั้งเดิมในพระราชวังดุสิต กรุงเทพฯ ฝีมือการวาดภาพลายเส้นของ
ธีรศักดิ์ วงศ์คำแน่น เป็นลักษะเรือนไม้ ยกพื้นใต้ถุนสูง ที่จั่วหลังคาทั้งด้านหน้าและด้านหลัง ประดิษฐ์เป็นลวดลายอ่อนช้อย เรียกว่า "ป้านลม" เป็นส่วนประดับที่ทำให้เรือนไทยมีความงามสง่า อ่อนช้อยสวยงาม และมีเอกลักษณะเฉพาะถิ่น
บ้านขุนจำนงค์ ตลาดสามชุก จังหวัดสุพรรณบุรี 
สรุปได้ว่า การออกแบบทัศนศิลป์ในวัฒนธรรมไทย เป็นการสร้างสรรค์งานศิลปะที่มองเห็น ที่มุ่งคุณค่าทางด้านจิตใจและคุณค่าทางประโยชน์ใช้สอย ซึ่งล้วนเป็นงานที่มีคุณค่า และช่วยพัฒนาคุณภาพชีวิตของคนไทยได้อีกแนวทางหนึ่ง และเราควรช่วยกันอนุรักษ์ไว้ให้ยั่งยืน
|
