การจัดนิทรรศการ มีความสำคัญในการให้ความรู้ การเผยแพร่ข่าวสาร การประชาสัมพันธ์ การให้การศึกษา ตลอดจนธุรกิจการค้า อย่างมีผลสัมฤทธิมากมี่สุด การจัดนิทรรศการเป็นกระบวนการติดต่อสื่อสารอย่างหนึ่ง ในการจะสื่อสิ่งต่าง ๆ ให้สาธารณชนได้รับรู้ พบเห็นหรือสัมผัสได้ ซึ่งต้องอาศัยทั้งรูปแบบที่เป็นสิ่งของต่างๆ และวิธีการหลากหลาย
ดังนั้นการจัดนิทรรศการจึงเป็นส่วนสำคัญอีกส่วนหนึ่งของงานต่าง ๆ ที่จะขาดไม่ได้ เพราะสามารถทำให้ผู้ชมหรือผู้ที่ได้เข้าร่วมกิจกรรมได้ทั้งคุณค่าสาระแห่งความรู้ และความบันเทิงไปพร้อมกัน

การจัดนิทรรศการเป็นการเผยแพร่ข่าวสาร การประชาสัมพันธ์ การให้การศึกษา
แก่ผู้ชมหรือผู้ที่เข้าร่วมกิจกรรมได้คุณค่าสาระแห่งความรู้ และการแลกเปลี่ยนประสบการณ์

1.1 ความหมายของนิทรรศการหมายถึงการแสดงเพื่อให้ประโยชน์ทางการศึกษาด้วยการนำเอาวัสดุ อุปกรณ์หรือผลงานต่างๆ ซึ่งประกอบด้วยของจริง สิ่งจำลอง ภาพถ่าย และแผนภูมิต่าง ๆ นำมาจัดแสดงเพื่อเป็นการสื่อสารทางความคิด และความรู้ให้กับบุคคลในระดับต่างๆ ในการจัดเตรียมจะต้องจัดเตรียมให้เป็นหมวดหมู่ มีระเบียบเรียบร้อย ดูง่าย และคำนึงถึงความแจ่มชัด เพื่อให้ได้ความรู้อย่างแท้จริง ช่วยให้ผู้ชมมีความเข้าใจในข้อมูลโดยใช้ข้อความสั้น ๆ อธิบายประกอบ นิทรรศการจัดเป็นลักษณะของทัศนศึกษาอย่างหนึ่ง เพราะเป็นการให้การศึกษาทางตา ทางหู และทางเสียง
นิทรรศการทางทัศนศิลป์ หมายถึงการแสดงผลงานทางศิลปะ ซึ่งประกอบด้วยวัตถุ 2 มิติ 3 มิติ และวิธีการต่าง ๆ ผสมผสานกัน การแสดงผลงานศิลปะนั้นอาจเป็นผลงานประเภทใดประเภทหนึ่ง หรือหลายประเภทรวมกันก็ได้ เช่น ภาพเขียน ภาพปั้น แกะสลัก ภาพพิมพ์ เป็นต้น โดยมีจุดมุ่งหมายเพื่อเผยแพร่ให้ผู้ชมได้รับความรู้ความเข้าใจ มีโอกาสได้ชื่นชมผลงานศิลปะประเภทต่าง ๆ ที่อยู่อย่างกระจัดกระจายมาจัดแสดงไว้อย่างเป็นระเบียบในที่เดียวกันพร้อทั้งข้อมูล รายละเอียด ประวัติความเป็นมา เพื่อเป็นพื้นฐานทางการศึกษาและการค้นคว้าเพิ่มเติม รวมทั้งเป็นการเสริมสร้างลักษณะนิสัยและค่านิยมที่ดีแก่ผู้ชม ทั้งทรงตรงและทางอ้อม เพื่อให้เกิดความสำนึกในการรับผิดชอบต่อการอนุรักษ์คุณค่าของศิลปะธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม

การจัดแสดงนิทรรศกาทางศิลปะสื่อผสม ชุดภาวะโลกร้อน
เพื่อให้เกิดความสำนึกในการรับผิดชอบต่อการอนุรักษ์คุณค่าของศิลปะธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม

1.2 จุดประสงค์การจัดนิทรรศการ
แบ่งตามจุดประสงค์การจัด มี 6 ประเภท คือ
1. นิทรรศการทางการศึกษา เป็นนิทรรศการที่มุ่งจัดเพื่อการศึกษา และให้ข้อมูลความรู้ทางวิชาการแก่ผู้ชมโดยเฉพาะ อาจจัดเป็นเฉพาะเรื่อง หรือจัดในแบบความรู้กว้าง ๆ นิทรรศการโดยทั่ว ๆ ไป แทบทุกประเภทจะมีจุดประสงค์เพื่อการศึกษาแฝงอยู่ด้วยเสมอ เช่น นิทรรศการวิทยาศาสตร์การพิมพ์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย เพื่อเผยแพร่วิชาการการถ่ายภาพเพื่อการพิมพ์ และแสดงความก้าวหน้าของการถ่ายภาพและการพิมพ์ นิทรรศการการศึกษาจัดได้ทุกสาขาวิชา ไม่ว่าจะเป็นวิทยาการทางด้านวิทยาศาสตร์ มุษนยศาสตร์ สังคมศาสตร์ และศิลปศาสตร์ ตลอดจนวิทยาศาสตร์ประยุกต์สาขาวิชาต่าง ๆ

2. นิทรรศการทางการตลาด เป็นนิทรรศการอีกแบบหนึ่งที่จัดการแพร่หลายพอ ๆ กับนิทรรศการทางการศึกษา นิทรรศการประเภทนี้อาจจัดในร่มหรือกลางแจ้งก็ได้ แต่เป็นนิทรรศการแบบชั่วคราวเท่านั้น จุดประสงค์เพื่อการซื้อขายสินค้า และการพาณิชย์ นิทรรศการทางการตลาดที่ใหญ่ที่สุด คือ งานมหกรรมการแสดงสินค้านานาชาติ ซึ่งหมุนเวียนจัดในประเทศต่าง ๆ ทั่วโลก ระยะเวลาจัด 5-6 เดือน การจัดนิทรรศการทางการตลาด โดยมุ่งขายตรงหรือส่งเสริมการขายเป็นนิทรรศการทางการพาณิชย์ที่นิยมจัดกันมากในช่วงทศวรรษนี้ นิทรรศการขนาดใหญ่มุ่งขายสินค้าใหญ่ ๆ เช่นเครื่องเรือน บ้าน รถยนต์ ส่วนนิทรรศการขนาดเล็ก บริษัทผู้ผลิตเป็นเจ้าของนิทรรศการเอง อาจจัดปีละครั้งแต่รวม ๆ กันแล้ว แต่ละห้างสรรพสินค้าก็มีการจัดนิทรรศการทางการตลาดกันตลอดปี นิทรรศการทางการตลาดอาจจะจัดเพื่อดึงดูดผู้ชมให้เข้ามาในร้านค้า เพื่อซื้อสินค้านั้น ๆ หรือสินค้าอย่างอื่นด้วยก็ได้ ซึ่งมีการจัดกันอยู่เสมอ ๆ ในศูนย์การค้าใหญ่ ๆ หรือห้างสรรพสินค้าต่าง ๆ นิทรรศการประเภทนี้มักจัดเล็ก ๆ เป็นนิทรรศการชั่วคราวมีระยะเวลากำหนดแน่นอนโดยทั่วไปจะจัดในเทศกาลต่างๆ เพื่อการโฆษณาห้างสรรพสินค้าไปด้วย
3. นิทรรศการทางการเมือง ในหลาย ๆ ประเทศทางด้านการเมืองและรัฐศษสตร์ โดยเฉพาะประเทศกลุ่มสังคมนิยาจะใช้พิพิธภัณฑ์เป็นเครื่องมือปลุกระดม สำนึกทางการเมืองของประชาชนอย่างมาก เช่น พิพิธภัณฑ์แสดงร่องรอยการฆ่าล้างเผ่าพันธุ์ที่กระทำโดยฝ่ายสาธารณรัฐประชาชนกัมพูชา หรือที่เรียกว่า "กลุ่มเขมรแดง" จัดแสดงโดยรัฐบาลกัมพูชาประชาธิปไตย รัฐบาลเกาหลีเหนือก็สร้างพิพิธภัณฑ์แสดงหลักฐานการรุกรานของญี่ปุ่นที่กระทำย่ำยีประชาชนเกาหลีอย่างโหดร้าย และหลักฐานการโจมตีของกลุ่มพันธมิตรต่อเกาหลีเหนือ เมื่อครั้งสงครามเกาหลี จุดมุ่งหมายของพิพิธภัณฑ์ก็คือ ปลุกสำนึกของเยาวชนรุ่นใหม่ให้มีความรู้สึกร่วมกับบรรพบุรุษรุ่นก่อนซึ่งถูกกดขี้ทำทารุณกรรม นิทรรศการทางการเมืองประเภทชั่วคราวเป็นเครื่องมือและกิจกรรมที่ทรงประสิทธิภาพมากที่สุดในการต่อสู้ในทางการเมือง ในทุกสังคมทุกประเทศทั่วโลก สำหรับประเทศไทยนิสิตนักศึกษาในมหาวิทยาลัยชั้นนำจะจัดนิทรรศการประเภทนี้กันเป็นประจำ
4. นิทรรศการทางศิลปะ วัฒนธรรม และสิ่งแวดล้อม นิทรรศการทางศิลปะ นอกจากวิจิตรศิลป์และประยุกต์ศิลป์แล้ว ยังรวมถึงศิปละแขนงอื่น ๆ ด้วย เช่น อัญมณี เครื่องแก้ว งานศิลปหัตถกรรมต่าง ๆ นิทรรศการวัฒนธรรม นอกจากการจัดแบบถาวรแล้วก็มีการจัดนิทรรศการเกี่ยวกับการส่งเสิรมวัฒนธรรมและอนุรักษ์วัฒนธรรมต่าง ๆ ด้วย นิทรรศการทางสิ่งแวดล้อมปัจจุบันมีหน่วยงานสมาคม มูลนิธิสถาบันทางการศึกษาทุกระดับจัดกันแพร่หลาย โดยเฉพาะการรณรงค์เกี่ยวกับการนำมาใช้ใหม่ นิทรรศการทางศิลปะที่เด่นดังและดีเยี่ยมที่สุดของไทย คือ "นิทรรศการศิลปาชีพ" ของมูลนิธิส่งเสริมศิลปาชีพฯ เพราะนอกจากเป็นการอนุรักษ์และฟื้นฟูศิลปวัฒนธรรมพื้นบ้านแล้ว ยังเป็นการเผยแพร่ศิลปะของชาติ และเป็นการส่งเสริมอาชีพอิสระของประชาชนอีกด้วย ปัจจุบันมีศูนย์ศิลปาชีพในภูมิภาคต่างๆ ทั่วประเทศ และจำหน่ายสินค้าศิลปหัตถกรรมต่าง ๆ
5. นิทรรศการทางการทหาร นิทรรศการทางการทหารโดยทั่ว ๆ ไปนิยมจัดแบบถาวร คือ เป็นพิพิธภัณฑ์ทางการทหารนั่นเอง การจัดแสดงเพื่อเป็นอนุสรณ์สถานและเกียรติประวัติการสู้รบ แสดงความก้าวหน้าทางเทคโนโลยีทหารและสร้างความภาคภูมิใจให้กับนานาชาติ
6. นิทรรศการเพื่อการประชาสัมพันธ์องค์กร นิทรรศการผลงานของนักศึกษาหลักสูตรเทคโนโลยีบัณฑิต แสดงเกี่ยวกับผลงานของนักศึกษา การจัดการศึกษาสาขาเวชนิทัศน์ ของคณะแพทย์ศาสตร์เพื่อประชาสัมพันธ์ให้ประชาชนทั่วไปได้ทราบถึงบทบาทภาระหน้าที่ของหลักสูตรดังกล่าว การจัดประเภทของนิทรรศการนั้น จัดได้หลายแบบตามแต่ผู้ใช้พึงประสงค์สำหรับความนิยมทั่วๆ แล้วนิยมแบ่งประเภทของนิทรรศการตามลักษณะการจัด คือ แบ่งเป็น 3 ประเภท ได้แก่ นิทรรศการถาวร นิทรรศการชั่วคราว และนิทรรศการเคลื่อนที่ การกล่าวถึงนิทรรศการตามประเภทของสถานที่ที่จัดแสดงก็มีบ้าง คือ นิทรรศการกลางแจ้งหรือนิทรรศการในร่ม การแบ่งประเภทของนิทรรศการตามวัตถุประสงค์ของการจัดนั้นมักจะกล่าวโดยร่วม ๆ โดยแบ่งเป็น 2 กลุ่มใหญ่ ๆ ด้วยกัน คือ นิทรรศการเพื่อการศึกษากับนิทรรศการทางการตลาดและนิทรรศการทางการตลาดที่สำคัญและกล่าวถึงกันมากที่สุดก็คือ มหกรรมนานาชาติ หรืองานเอ็กซ์โปนั่นเอง นิทรรศการเพื่อการศึกษาในปัจจุบันนี้มีการจัดอย่างแพร่หลายทั้งการจัดตามหลักสูตรในบทเรียน และการจัดเพื่อการศึกษามวลชน อย่างไรก็ตาม การจัดนิทรรศการหรือการแสดงผลงานเพื่อให้ประสบผลสำเร็จจะต้องมีการร่วมมือประสานงานกันอย่างใกล้ชิด ระหว่างบุคคล 2 ฝ่าย คือ ผู้จัดแสดง ได้แก่ บุคคลที่เริ่มต้นการ
ดำเนินงานจนกระทั้งสั้นสุดการจัดแสดง และผู้ชม ได้แก่ บุคคลทั่วไป และกลุ่มเป้าหมาย ดังนั้นการจัดนิทรรศการที่ดีจึงจำเป็นต้องคำนึงถึงทั้งผู้จัดและผู้ชมควบคู่กันไป

ประเภทของการจัดนิทรรศการ จัดเกี่ยวกับการศึกษา การตลาด การเมือง ศิลปะวัฒนธรรม
และสิ่งแวดล้อม การทหาร และการประชาสัมพันธ์องค์กร

การจัดนิทรรศการ นับว่ามีประโยชน์มาก เพราะเป็นการศึกษาอย่างหนึ่ง คือ เป็นการให้การศึกษาทางตา ทางหู และทางการสัมผัสแก่ผู้ชมโดยไม่ต้องมีผู้รู้ หรือครูมายืนบรรยายให้ฟัง เพราะมีตัวอักษรบรรยาย มีภาพประกอบ มีของจริงหรือของจำลองให้เป็นชัดเจนจึงเป็นการให้ความรู้ที่เกิดคุณค่า เป็นการยั่วยุให้เกิดแรงจูงใจในการอยากรู้อยากเห็น อยากศึกษา ในขณะเดียวกันทำให้ผู้ชมเกิดความคิดสร้างสรรค์ รวมทั้งการจัดนิทรรศการยังเป็นบ่อเกิดของความสามัคคีอีกด้วย เพราะการจัดนิทรรศการจะเกิดขึ้นได้ต้องอาศัยความร่วมมือจากหลายฝ่าย จึงเป็นการเสริมสร้างความรับผิดชอบของหมู่คณะ ของกลุ่มทำงาน เป็นการส่งเสริมให้ผู้จัดทำได้มีโอกาสทำงานร่วมกับบุคคลอื่นด้วยความราบรื่นเรียบร้อย ดังนั้นประโยชน์ของการจัดนิทรรศการ จึงพอสรุปได้ดังนี้
1. นิทรรศการช่วยรวบรวมสิ่งแสดงต่าง ๆ มาไว้ในที่แห่งเดียวกัน เช่น รูปภาพของจริง ตัวอย่าง หุ่นจำลอง การสาธิต จะทำให้สะดวกต่อการศึกษาหาความรู้ของผู้ที่สนใจซึ่งหาจากที่อื่นได้ยาก
2. นิทรรศการช่วยนำความคิดและข้อมูลที่กระจัดกระจายอยู่ในที่ต่าง ๆ มารวมเข้าด้วยกัน โดยเฉพาะมีการร่วมกันจัดจากหลาย ๆ หน่วยงาน ก็ยิ่งจะมีความสมบูรณ์มากยิ่งขึ้น ผู้ดูสามารถเลือกหาข้อมูลที่ตนต้องการได้ง่าย
3. นิทรรศการสามารถแสดงความคิดที่อยู่ในลักษณะนามธรรม (Abstract) ซึ่งเข้าใจได้ยากให้ออกมาในลักษณะของรูปธรรมที่ผู้ดูสามารถเข้าใจได้ เช่น ข้อมูลที่เป็นตัวเลขก็นำมาแปลงให้เป็นลักษณะกราฟ แผนภูมิ หรือนำของจริงมาให้ดูด้วยตา ฟังด้วยหูของตนเอง จะทำให้ผู้ดูเกิดความประทับใจและจดจำได้นาน
4. นิทรรศการช่วยกระตุ้นความสนใจในสิ่งที่แปลก ๆ ใหม่ ๆ ซึ่งจะนำไปสู่การค้นคว้าหาความรู้จากแหล่งวิทยาการอื่น ๆ ทดลองนำไปปฏิบัติต่อไป
5. นิทรรศการช่วยส่งเสริมการแสดงออกในลักษณะของการร่วมมือกันจัดแสดงระหว่างบุคลากรหน่วยงานต่าง ๆ ตลอดจนการให้ผู้ชมได้มีส่วนร่วมในกิจกรรมบางอย่าง อาทิ ให้ทดลองใช้สิ่งของที่นำมาแสดงในงาน

ประโยชน์ของการจัดนิทรรศการเป็นการส่งเสริมให้เกิดการแลกเปลี่ยนประสบการณ์
ระหว่างผู้สร้างสรรค์งานและผู้ชม

การจัดนิทรรศการโดยทั่วไป แบ่งตามลักษณะของวิธีการจัด แบ่งออกได้เป็น 3 ประเภท คือ
1. นิทรรศการถาวร (Permanent Exhibition)
นิทรรศการถาวร หมายถึง นิทรรศการที่จัดแสดงเรื่อราวเดิม ๆ ไม่เปลี่ยนแปลง เป็นที่รวบรวมสิ่งแสดง ของที่ใช้จัดอาจจะเป็นของจริง หุ่นจำลอง รูปภาพ ฯลฯ ที่นำมาแสดงนั้น ไม่มีการเปลี่ยนแปลงรูปแบบ และวิธีการจัดอยู่ในอาคารหรือสถานที่เดิม ไม่เปลี่ยนแปลง เปิดโอกาสให้ผู้ชมเข้ามาชมได้ตลอดเวลาเพื่อศึกษาหรือหาความเพลิดเพลินได้ทุกฤดู นอกจากจัดในสถานที่หรือในร่มแล้ว ยังมีนิทรรศการถาวรกลางแจ้งอีก นิทรรศการถาวรมีการจัดกันหลายรูปแบบ ส่วนใหญ่ที่รู้จักันดีก็คือ พิพิธภัณฑ์ต่าง ๆ เช่น พิพิธภัณฑ์วิทยาศาสตร์และเทคโนโลยี พิพิธภัณฑ์สถานแห่งชาติ มีจุดประสงค์เพื่อการศึกษาทั้งทางประวัติศาสตร์ ศิลปะ โบราณคดี ตลอดจนวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยี นอกจากนี้ยังมีพิพิธภัณฑ์หุ่นขี้ผึ้งไทย ที่จัดแสดงเกี่ยวกับประวัติศาสตร์ วรรณคดี ประเพณี และบุคคลสำคัญทั้งชาวไทยและชาวต่างชาติ
วัตถุประสงค์ของนิทรรศการถาวร
1) เพื่อให้ความรู้แก่ผู้ชม เนื้อหาสาระทางวิทยาการ เช่น พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติเพื่อการศึกษาทางประวัติศาสตร์ วัฒนธรรมของประเทศ พิพิธภัณฑ์สัตว์น้ำ เพื่อให้ความรู้เกี่ยวกับสิ่งมีชีวิตต่าง ๆ ในทะเล หอศิลป์พีรศรี ตั้งขึ้นเพื่อส่งเสริมวิชาการศิลปะของชาติ
2) เพื่อกระตุ้นและชักจูงความคิดของผู้ชมในเรื่องที่ต้องการสร้างสำนึกทางการเมืองของประเทศชาติ เช่น พิพิธภัณฑ์หุ่นขี้ผึ้ง ของสิงคโปร์
3) เพื่อความบันเทิง สนุกสนาน เช่น เมืองโบราณ จังหวัดสมุทรปราการ ดิสนีย์แลนด์ของอเมริกา และญี่ปุ่น
4) เพื่อแสดงความเป็นอารยประเทศ ประเทศด้อยพัฒนามาก ๆ จะไม่สามารถจัดสร้างพิพิธภัณฑ์ถาวรไว้เป็นเกียรติยศและชื่อเสียงของประเทศ เช่น พิพิธภัณฑ์ สถาบันสมิธโซเนียนของอเมริกา พิพิธภัณฑ์หุ่นขี้ผึ้งของมาดามทรูโซ ประเทศอังกฤษ พิพิธภัณฑ์ทางทะเลก็มีเพียงบางประเทศในโลกเท่านั้น นอกจากนี้นิทรรศการถาวร มีจัดในลักษณะพิพิธภัณฑ์โรงเรียน ในโรงเรียนหลายแห่ง พิพิธภัณฑ์ส่วนบุคคล และหน่วยงานของรัฐหรือเอกชน เช่น ศูนย์ศิลปวัฒนธรรมของมหาวิทยาลัยราชภัฏฯ ทุกแห่ง พิพิธภัณฑ์หุ่นขี้ผึ้งของไทย พิพิธภัณฑ์พระที่นั่งวิมานเมฆ เป็นต้น

พิพิธภัณฑ์หุ่นขี้ผึ้งของสิงคโปร์ เป็นนิทรรศการถาวร
กระตุ้นและชักจูงความคิดของผู้ชมในเรื่องที่ต้องการสร้างสำนึกทางการเมืองของประเทศชาติ

การแสดงนิทรรศการชั่วคราว งานสัปดาห์เครื่องแต่งกายไทย
เป็นการจัดนิทรรศการในวาระโอกาสเทศกาลพิเศษเพื่อแสดงสินค้าเกี่ยวกับผ้าไทย

นิทรรศการเคลื่อนที่ เป็นนิทรรศการที่จัดขึ้นเป็นชุดสำเร็จ เพื่อแสดงในหลาย ๆ ที่หมุนเวียนกันไป
รูปแบบและสื่อหลักที่นำมาแสดงเป็นรูปแบบเดิม

นิทรรศการภายนอกหรือกลางแจ้ง

นิทรรศการภายใน เป็นการจัดขึ้นภายในอาคารที่เป็นห้อง ๆ

การคัดเลือกผลงานทัศนศิลป์เข้าแสดงในนิทรรศการจะต้องได้รับการคัดเลือกจากคณะกรรมการ
เพื่อให้ได้ผลงานที่มีคุณภาพและมีปริมาณที่เหมาะสม

หลักการชมนิทรรศการระหว่างที่ชมไม่ควรใช้มือจับต้องผลงานใด ๆ โดยไม่จำเป็น อาจทำให้ผลงานชำรุดเสียหายได้
หากมีข้อสงสัยควรสอบถามเจ้าหน้าที่หรือผู้ดูแลโดยตรง

การประเมินผลการจัดนิทรรศการควรมีสมุดแสดงความคิดเห็น เป็นสมุดที่เปิดโอกาสให้ผู้ชมนิทรรศการเขียนแสดงความคิดเห็นโดยอิสระ และสังเกตพฤติกรรมของผู้ชม รวมทั้งฟังคำวิจารณ์ของผู้มีความรู้