ในเรื่องของการสร้างสรรค์ชุดการแสดง นั้นได้มีครูอาจารย์ทางนาฏศิลป์ได้สร้างสรรค์ การแสดงนาฏศิลป์ไทยไว้เป็นจำนวนมาก  ทั้งที่มีรูปแบบเป็นแบบมาตรฐานและเป็นแบบพื้นเมือง  การแสดงในท้องถิ่น  ละครประเภทต่างๆ มหรสพหลากหลายชนิด  ในกาลก่อนเป็นการสร้างสรรค์ เพื่อความบันเทิง  ประเทืองอารมณ์ให้เกิดความสุขทั้งผู้แสดงและผู้ชม  ซึ่งมีการถ่ายทอดสืบมาจนถึงปัจจุบัน  การแสดงบางอย่างได้รับการปรับปรุง พัฒนารูปแบบให้ทันสมัยขึ้น เช่น  เรื่องของการละครของไทย  เนื่องจากมีการพัฒนาเรื่องที่นำมาแสดงให้สะท้อนสังคมไทยมากขึ้น  นาฏศิลป์ไทย เป็นศิลปะที่ต้องอนุรักษ์และสืบทอด  จึงมีนักการศึกษาได้ศึกษาค้นคว้ารวบรวมการแสดงต่างๆ จัดขึ้นให้เป็นระบบเพื่อการเรียนรู้ให้เกิดความเข้าใจ  ที่มาที่ไปและลักษณะต่างๆของนาฏศิลป์ไทย
           หลักในการสร้างสรรค์นาฏศิลป์ไทยก็เช่นเดียวกันมีวิธีการสร้างโดยใช้องค์ประกอบสำคัญ 4 อย่าง คือ
        1. นาฏยศัพท์และภาษาท่ารำทางนาฏศิลป์ เพื่อประดิษฐ์ ท่ารำตามดนตรีและบทร้องให้มีลีลาที่งดงามตามหลัก วิชาที่ครูทางนาฏศิลป์ไทย ได้บัญญัติไว้  โดยมากจะใช้ กับท่ารำที่เป็นมาตรฐาน เช่น  ท่ารำในการรำแม่บท

       4. การแต่งกาย          การแสดงนาฏศิลป์ไทยมีรูปแบบของการแสดงหลาย ประเภท  ฉะนั้นการแสดงแต่ละประเภท ต้องมีเครื่องแต่งกายที่เหมาะสม สวยงามตามหลักการสร้างสรรค์ เช่น การแสดงโขน การแต่งกายพระราม ต้องแต่งกายยืนเครื่องพระสีของเสื้อต้องสีเขียว พระลักษมณ์ ต้องใช้เสื้อ สีเหลือง  หนุมานลิงขาว สีเสื้อใช้สีขาว  การแสดง พื้นเมือง    ภาคเหนือ ต้องใส่ผ้าซิ่นกรอมเท้า  เกล้าผมมวยสูง    การแสดงพื้นเมืองของภาคกลางรำกลองยาว  ผู้หญิงใส่เสื้อแขนกระบอก  ห่มสไบ เป็นต้น

        ให้นักเรียนร่วมกันคิดชุดการแสดงนาฏศิลป์ 1 ชุด  โดยใช้องค์ประกอบสำคัญ 4 ประการ  นำเสนอรูปแบบหน้าชั้นเรียน

         การวิเคราะห์คือการดูการชมการแสดงด้วยหลักวิชา  ซึ่งผู้ชมจะต้องศึกษาหาความรู้ในเรื่องที่ได้ดูมาเป็นอย่างดี  และต้องวิจารณ์การแสดง นั้นด้วยเหตุผลตามหลักการโดยปราศจากอคติ  การวิเคราะห์วิจารณ์นั้น ควรเป็นไปด้วยความสร้างสรรค์  เพื่อพัฒนาส่งเสริมให้การแสดงนั้นมีคุณภาพดียิ่งขึ้น  การวิจารณ์การแสดงที่ดีเป็นเหมือนตัวชี้วัด ในการประเมินการแสดงให้ผู้จัดการแสดง  ผู้แสดงได้มีกำลังใจ และปรับปรุงพัฒนาการแสดงของตนเอง
         ผู้วิจารณ์การแสดงนาฏศิลป์ควรศึกษาเรื่ององค์ประกอบ ของการแสดงนาฏศิลป์ให้ดีก่อนชมการแสดง

        นาฏศิลป์ไทยชุดรำแม่บทเล็ก    เป็นการแสดงนาฏศิลป์ไทยที่เป็นการรำแบบมาตรฐาน ใช้นาฏยศัพท์และภาษาท่ารำทางนาฏศิลป์ที่ถูกต้องเป็นแบบแผนไม่สามารถเปลี่ยนแปลงได้ ผู้ที่จะเรียนและฝึกท่ารำควรที่จะเรียนรำแม่บทก่อน จะทำให้ผู้ฝึกหัดแม่นยำในการรำมากยิ่งขึ้น ประวัติและความเป็นมา
         รำแม่บทเล็ก  เป็นการแสดงนาฏศิลป์ชุดหนึ่งในต้นเรื่องรามเกียรติ์  ตอนนารายณ์ปราบนนทุก  นนทุกเป็นยักษ์ตนหนึ่ง มีหน้าที่ตักน้ำล้างเท้าให้แก่เทวดานางฟ้าเวลาจะขึ้นเฝ้า    พระอิศวรบนเชิงเขาไกรลาศ  เทวดานางฟ้ามีความสุข ที่ได้แกล้งถอนผมนน ทุกด้วยความสนุกสนานจนศีรษะล้าน  นนทุกได้รับความเจ็บปวดและอับอายมาก  จึงได้นำเรื่องนี้ทูลพระอิศวร  และขอพรพระอิศวร  พระอิศวรประสาทพรให้นิ้วชี้ของนนทุกเป็นนิ้วเพชร คือมีอานุภาพชี้คนตายได้  นนทุกดีใจจึงใช้นิ้วเพชรมาชี้แก้แค้นเทวดานางฟ้าที่แกล้งตน เหล่าเทวดานางฟ้าได้รับความเจ็บปวดทรมาน  บางองค์ก็ตาย  พระอินทร์ทราบเรื่อง จึงกราบทูลขอให้พระนารายณ์ช่วยปราบ นนทุกเพื่อไม่ให้ใช้นิ้วเพชรไปรังแกเหล่าเทวดานางฟ้า  พระนารายณ์จึงแปลงเป็นหญิงงาม ร่ายรำล่อให้นนทุกหลงใหลโดยการให้นนทุกรำตาม  ถ้านนทุกรำตามได้ถูกต้องก็จะยอมเป็นภรรยาของนนทุก  นนทุกยอม ทำตามเมื่อถึงเนื้อร้องที่ว่า  “ฝ่ายว่านนทุกก็รำตามด้วยความพิสมัยใหลหลง   ถึงท่ารำนาคาปวนม้วนหางลง  ก็ชี้ลงที่เพลาพลันทันใด”  นนทุกชี้ลงขาของตัวเอง ด้วยอำนาจของนิ้วเพชรจึงทำให้ นนทุกล้มลง  พระนารายณ์จึงแปลงกายกลับเป็นร่างเดิม  นนทุกได้กล่าววาจาเยาะเย้ย  ก้าวร้าวว่าพระนารายณ์ไม่กล้าต่อสู้ซึ่งหน้า  ใช้กลอุบายเอาเปรียบตนที่มาแปลงตัวเป็นหญิงงามรำล่อให้ตนหลงใหล ทำให้พระนารายณ์กริ้วมากจึงกล่าววาจาอันศักดิ์สิทธิ์สาปให้นนทุกไปเกิดในโลกมนุษย์ให้นนทุกมี 10  เศียร  20  กร  และพระองค์จะอวตาลลงไปเกิดเป็นมนุษย์จะมีแต่ 2 กร  ก็จะสู้รบกับนนทุกได้
         ท่ารำแม่บทเล็ก  เป็นท่ารำมาตรฐาน  หรือเรียกอีกอย่างหนึ่งว่าเป็นแม่ท่ามี  6  คำกลอน เป็นเพลงที่นิยมใช้ฝึกหัดเบื้องต้นในการรำ มีกระบวนลีลาการร่ายรำที่อ่อนช้อย นุ่มนวล และงดงามตามลักษณะของการรำไทยที่วางไว้เป็นแบบมาตรฐาน

วิธีแสดง
        1. รำพระนางคู่ หรือรำหมู่ตั้งแต่  2  คู่ขึ้นไป
        2. รำนางล้วน เดี่ยวหรือหมู่ก็ได้

การแต่งกาย

แต่งกายยืนเครื่อง พระ- นาง

การแต่งกายยืนเครื่องตัวพระ

เครื่องแต่งกายยืนเครื่องตัวพระพร้อมเครื่องประดับ

1. กำไลข้อเท้า
2. สนับเพลา
3. ผ้านุ่ง ในวรรณคดีเรียกว่า ภูษา หรือ พระภูษา
4. ห้อยข้าง หรือ เจียระบาด หรือชายแครง
5. เสื้อ ในวรรณคดีเรียกว่า ฉลององค์
6. รัดสะเอว หรือ รัดองค์ หรือรัดพัสตร์
7. ห้อยหน้า หรือชายไหว
8. สุวรรณกระถอบ
9. เข็มขัด หรือปั้นเหน่ง
10. กรองคอ หรือนวมคอ ในวรรณคดีเรียกว่า กรองศอ
11. ตาบหน้า หรือตาบทับ ในวรรณคดีเรียกว่า ทับทรวง
12. อินทรธนู
13. พาหุรัด
14. สังวาล
15. ตาบทิศ
16. ชฎา
17. ดอกไม้เพชร (ซ้าย)
18. จอนหู ในวรรณคดีเรียกว่า กรรเจียก หรือ กรรเจียกจร
19. ดอกไม้ทัด (ขวา)
20. อุบะ หรือ พวงดอกไม้ (ขวา)
21. ธำมรงค์
22. แหวนรอบ
23. ปะวะหล่ำ
24. กำไลแผงในวรรณคดีเรียกว่า ทองกร

การแต่งกายยืนเครื่องตัวนาง

เครื่องแต่งกายยืนเครื่องตัวนางพร้อมเครื่องประดับ

1. กำไลเท้า
2. เสื้อในนาง
3. ผ้านุ่งนาง ในวรรณคดีเรียกว่า ภูษาหรือ พระภูษา
4. เข็มขัด
5. สะอิ้ง
6. ผ้าห่มนาง
7. นวมนาง ในวรรณคดีเรียกว่า กรองศอ หรือ สร้อยนวม
8. จี้นาง หรือ ตาบทับ ในวรรณคดีเรียกว่า ทับทรวง
9. พาหุรัด
10. แหวนรอบ
11. ปะวะหล่ำ
12. กำไลตะขาบ
13. กำไลสวม ในวรรณคดีเรียกว่า ทองกร
14. ธำมรงค์
15. มงกุฎ
16. จอนหูในวรรณคดี เรียกว่า กรรเจียก  หรือกรรเจียกจร
17. ดอกไม้ทัด  (ซ้าย)
18. อุบะ หรือพวงดอกไม้ (ซ้าย)

ดนตรีที่ใช้ประกอบการแสดง
          ดนตรีที่ใช้ประกอบการแสดงชุดนี้ ใช้ได้ทั้งวงปี่พาทย์เครื่องห้า เครื่องคู่และเครื่องใหญ่ เริ่มด้วยบรรเลงเพลงรัว  ร้องทำนองเพลงชมตลาด    เมื่อจบท่ารำปี่พาทย์จะทำเพลงรัวหรือจะบรรเลงเพลงต้นเพลงวรเชษฐ์ ก่อนแล้ว  ต่อด้วยเพลงเร็วและเพลงลาก็ได้

โอกาสที่ใช้ในการแสดง
        1. ใช้เป็นระบำเบิกโรง
        2. ใช้แสดงในรายการเบ็ดเตล็ด
        3. ใช้แสดงในการแสดงโขนรามเกียรติ์  ตอนนารายณ์ปราบนนทุก

ตัวพระ – ตัวนาง
                     มือ                          มือซ้ายจีบหงายระดับหัวเข็มขัด
                                                    มือขวาตั้งวงบน
                     ศีรษะและลำตัว    ศีรษะเอียงข้างซ้าย
                     เท้า                          เท้าซ้ายก้าวหน้า  เท้าขวาวางหลังเปิดส้นเท้า
                     การแปรแถว         ผู้แสดงหันหน้าไปด้านขวาของเวที
                     หมายเหตุ             ท่าต่อเนื่อง
         ยืด – ยุบตัวตามจังหวะ แล้วซอยเท้าไปด้านหน้าเวที พร้อมทั้งเดินมือโดยมือซ้ายที่จีบระดับหัวเข็มขัดสอดมือขึ้นตั้งวงบน  มือขวาที่ตั้งวงบนเคลื่อนลงมา   จีบคว่ำระดับหัวเข็มขัด  แล้วหงายจีบขึ้นระดับหัวเข็มขัด  ศีรษะเปลี่ยนเป็นเอียงข้างขวา  ปฏิบัติสลับกันเช่นนี้ 5 ครั้ง

ท่าที่  2  ท่าประเท้า

ตัวพระ – ตัวนาง
               มือ                          มือซ้ายตั้งวงระดับอก  มือขวาจีบคว่ำระดับอก                             
               ศีรษะและลำตัว    ศีรษะเอียงข้างซ้าย
               เท้า                          เท้าซ้ายวางเหลื่อมกับเท้าขวา
               การแปรแถว         ผู้แสดงหันหน้าตรง
               หมายเหตุ             ท่าต่อเนื่อง
         ประเท้าซ้ายยกขึ้น  ยืดตัวขึ้น  มือขวาคลายจีบไปตั้งวงบน  มือซ้ายจีบส่งหลัง แขนตึง  ศีรษะเอียงขวา  จากนั้นเท้าซ้ายก้าวหน้าย่อเข่านั่งลง (เข่าซ้ายตั้งขึ้น เข่าขวาคุกเข่า)

ท่าที่  2.1  ท่าก้าวลงนั่ง

ท่าที่  3  ท่านั่ง

                                                                 มือ                               มือทั้งสองวางบนขาทั้งสองข้าง  เชิดปลายนิ้วขึ้น
                                                                 ศีรษะและลำตัว          ศีรษะตรง
                                                                 เท้า                              นั่งคุกเข่า  ตัวพระกันเข่าออก ตัวนางเข่าชิดติดกัน
                                                                 การแปรแถว              ผู้แสดงหันหน้าตรง

ตัวพระ – ตัวนาง
               มือ                            มือทั้งสองพนมมืออยู่ระหว่างอก  เปิดปลายมือทั้งสอง             
               ศีรษะและลำตัว      ศีรษะตรง 
               เท้า                            นั่งคุกเข่า
               การแปรแถว           ผู้แสดงหันหน้าตรง
               หมายเหตุ               ท่าต่อเนื่อง
                                             กระทบก้น

ตัวพระ – ตัวนาง
               มือ                            มือทั้งสองหงายมือให้ปลายนิ้วตกลงแล้วตั้งวงไขว้กันระดับอก  แขนซ้ายทับ แขนขวา
               ศีรษะและลำตัว      พระ : ศีรษะเอียงข้างขวา  แล้วเปลี่ยนเอียงข้างซ้าย  
                                               นาง : ศีรษะเอียงข้างซ้าย  แล้วเปลี่ยนเอียงข้างขวา  
               เท้า                          พระ : นั่งคุกเข่า  แยกเข่าขวา  เท้าซ้ายกระดกเสี้ยว
                                               นาง : นั่งคุกเข่า  แยกเข่าซ้าย  เท้าขวากระดกเสี้ยว     
               การแปรแถว         ผู้แสดงหันหน้าตรง

ตัวพระ – ตัวนาง
               มือ                          มือทั้งสองจีบคว่ำระดับลำตัว  งอแขนเล็กน้อย  แล้วสอดมือทั้งสองขึ้นไปช้าๆ
                                              ปล่อยมือจีบออก  อยู่ลักษณะหงายมือเสมอศีรษะ  ส่วนแขนงอเสมอไหล่
               ศีรษะและลำตัว    พระ : ศีรษะเอียงข้างซ้าย  แล้วเปลี่ยนเอียงข้างขวา
                                             นาง : ศีรษะเอียงข้างขวา  แล้วเปลี่ยนเอียงข้างซ้าย 
               เท้า                          พระ : นั่งคุกเข่า  แยกเข่าซ้าย  เท้าขวากระดกเสี้ยว
                                              นาง : นั่งคุกเข่า  แยกเข่าขวา  เท้าซ้ายกระดกเสี้ยว     
               การแปรแถว         ผู้แสดงหันหน้าตรง

ตัวพระ – ตัวนาง
               มือ                          มือขวาแบหงาย  งอแขนระดับลำตัว  มือซ้ายจีบคว่ำระดับหัวเข็มขัด 
                                             แล้วมือขวาพลิกข้อมือตั้งวงบน  มือซ้ายพลิกข้อมือจีบหงายระดับหัวเข็มขัด
              ศีรษะและลำตัว    ศีรษะเอียงข้างขวา  แล้วเปลี่ยนเอียงข้างซ้าย
               เท้า                          เท้าซ้ายตั้งเข่า  ยกตัวขึ้น  เท้าขวาคุกเข่า
               การแปรแถว         ผู้แสดงหันหน้าตรง

ตัวพระ – ตัวนาง
               มือ                                มือซ้ายแบหงาย  งอแขนระดับลำตัว  มือขวาจีบคว่ำระดับหัวเข็มขัด 
                                                    แล้วมือซ้ายพลิกข้อมือขึ้นตั้งวงบน  มือขวาพลิกข้อมือจีบหงายระดับหัวเข็มขัด
               ศีรษะและลำตัว          ศีรษะเอียงข้างขวา
               เท้า                              เท้าซ้ายยืนเต็มเท้า  เท้าขวาจรดอยู่ใกล้ๆ กับเท้าซ้าย
               การแปรแถว              ผู้แสดงหันด้านขวาเล็กน้อย
               หมายเหตุ                  ทำนองเอื้อน  ยืด – ยุบ เท้าขวาจรดพื้น  ซอยเท้าหมุนรอบตัว 1 รอบ (ขวาหัน)มือปฏิบัติเช่นเดิม

ตัวพระ – ตัวนาง
               มือ                             มือซ้ายจีบหงายระดับปาก  มือขวาตั้งวงบน  แล้วมือซ้ายม้วนมือปล่อยจีบเป็นตั้งวงระดับปาก
                                                 มือขวาหงายมือเสมอศีรษะ  ส่วนแขนงอเสมอไหล่
               ศีรษะและลำตัว        ศีรษะเอียงข้างซ้าย  แล้วเปลี่ยนเอียงข้างขวา
               เท้า                           เท้าขวาก้าวหน้า  เท้าซ้ายเปิดส้นเท้า  แล้วเท้าซ้ายกระทุ้งเท้ากระดกขึ้น
               การแปรแถว            ผู้แสดงหันด้านขวา

ตัวพระ – ตัวนาง
               มือ                           มือซ้ายจีบหงายระดับหัวเข็มขัด  มือขวาตั้งวงล่าง 
                                               แล้วมือซ้ายเคลื่อนมือ   ปล่อยจีบเป็นตั้งวงบน  มือขวาจีบส่งหลังแขนตึง
               ศีรษะและลำตัว      ศีรษะเอียงข้างซ้าย  แล้วเปลี่ยนเอียงข้างขวา
               เท้า                         เท้าขวายืนเต็มเท้า  เท้าซ้ายประเท้ายกขึ้น  แล้วเท้าซ้ายวางส้นเท้าลงข้างเท้าขวา
               การแปรแถว          ผู้แสดงหันด้านขวา

ตัวพระ – ตัวนาง
มือ                               มือทั้งสองจีบมือกวางคว่ำมือระดับหัวเข็มขัด  คลายมือแล้วตั้งมือขึ้น
                                    มือขวาอยู่ระดับหัวเข็มขัด  มือซ้ายอยู่ระดับอก ( จีบมือกวาง  คือ 
                                    การใช้นิ้วนางกับนิ้วก้อยเข้ามารวมกัน  นิ้วหัวแม่มือกดทับนิ้วนาง 
                                    นิ้วชี้กับนิ้วกลางชิดกันเหยียดตึง  การจีบมือกวางนี้จะต้องปฏิบัติ  พร้อมกัน 2 มือ  )
ศีรษะและลำตัว         ศีรษะเอียงข้างซ้าย  แล้วเปลี่ยนเอียงข้างขวา
เท้า                              เท้าซ้ายถอนเท้า  แล้วยืนเต็มเท้า  เท้าขวายกขึ้น แล้วก้าวหน้า เท้าซ้ายเปิดส้นเท้า
การแปรแถว              ผู้แสดงหันตัวเฉียงทางขวาเล็กน้อย
หมายเหตุ                  เดินดง    เท้าซ้ายก้าวหน้า  มือขวาอยู่ระดับอก  มือซ้ายอยู่ระดับหัวเข็มขัด  ศีรษะเอียงข้างซ้าย 
                                     เอื้อน      เท้าขวาก้าวหน้า  มือซ้ายอยู่ระดับอก  มือขวาอยู่ระดับหัวเข็มขัด    ศีรษะเอียงข้างขวา
                                     เอื้อน      เท้าซ้ายก้าวหน้า  มือขวาอยู่ระดับอก  มือซ้ายอยู่ระดับหัวเข็มขัด  ศีรษะเอียงข้างซ้าย 
                                    เอื้อน       เท้าขวาก้าวหน้า  มือซ้ายอยู่ระดับอก  มือขวาอยู่ระดับหัวเข็มขัด    ศีรษะเอียงข้างขวา

ตัวพระ – ตัวนาง
              มือ                             มือซ้ายจีบหงายระดับหัวเข็มขัด  มือขวาตั้งวงล่าง 
                                                แล้วมือซ้ายเคลื่อนมือ   ปล่อยจีบเป็นตั้งวงบน  มือขวาจีบส่งหลังแขนตึง
              ศีรษะและลำตัว        ศีรษะเอียงข้างซ้าย  แล้วเปลี่ยนเอียงข้างขวา
              เท้า                            เท้าขวายืนเต็มเท้า  เท้าซ้ายประเท้ายกขึ้น    แล้วเท้าซ้ายวางส้นเท้าลงข้างเท้าขวา
              การแปรแถว            ผู้แสดงหันด้านขวา

ตัวพระ – ตัวนาง

ตัวพระ – ตัวนาง
              มือ                                      มือทั้งสองคลายจีบแยกออกจากกันเป็นมือแบหงาย
                                                         ให้ปลายนิ้วตกลงล่าง งอแขนระดับลำตัว
              ศีรษะและลำตัว                 ศีรษะตรง
              เท้า                                     เท้าขวาก้าวไปด้านหน้า  เท้าซ้ายกระดกเท้า
              การแปรแถว                     ผู้แสดงหันหน้าตรง

ตัวพระ – ตัวนาง
              มือ                               มือซ้ายจีบหงายระดับหัวเข็มขัด  มือขวาตั้งวงล่าง  แล้วมือซ้ายเคลื่อนมือ  
                                                  ปล่อยจีบเป็นตั้งวงบน  มือขวาจีบส่งหลังแขนตึง
              ศีรษะและลำตัว          ศีรษะเอียงข้างซ้าย  แล้วเปลี่ยนเอียงข้างขวา
              เท้า                              เท้าขวายืนเต็มเท้า  เท้าซ้ายประเท้ายกขึ้น  แล้วเท้าซ้ายวางส้นลงข้างเท้าขวา
              การแปรแถว              ผู้แสดงหันด้านขวา      

ตัวพระ – ตัวนาง

ตัวพระ – ตัวนาง
              มือ                               มือซ้ายจีบหงายระดับหัวเข็มขัด  มือขวาตั้งวงล่าง  แล้วมือซ้ายเคลื่อนมือ  
                                                   ปล่อยจีบเป็นตั้งวงบน  มือขวาจีบส่งหลังแขนตึง
              ศีรษะและลำตัว           ศีรษะเอียงข้างซ้าย  แล้วเปลี่ยนเอียงข้างขวา
              เท้า                               เท้าขวายืนเต็มเท้า  เท้าซ้ายประเท้ายกขึ้น  แล้วเท้าซ้ายวางส้นลงข้างเท้าขวา
              การแปรแถว                ผู้แสดงหันด้านขวา

ตัวพระ – ตัวนาง
              มือ                              มือซ้ายจีบหงายระดับหัวเข็มขัด  มือขวาตั้งวงล่าง 
                                                 แล้วมือซ้ายเคลื่อนมือ   ปล่อยจีบเป็นตั้งวงบน  มือขวาจีบส่งหลังแขนตึง
              ศีรษะและลำตัว        ศีรษะเอียงข้างซ้าย  แล้วเปลี่ยนเอียงข้างขวา
              เท้า                             เท้าขวายืนเต็มเท้า  เท้าซ้ายประเท้ายกขึ้น    แล้วเท้าซ้ายวางส้นลงข้างเท้าขวา
              การแปรแถว            ผู้แสดงหันตัวด้านขวา

ตัวพระ – ตัวนาง

สรุปท้ายบท รำแม่บทเล็ก
          รำแม่บทเล็ก  เป็นการรำแบบมาตรฐาน   เช่นเดียวกับการรำแม่บทใหญ่  แต่มีลีลากระบวนการรำสั้นกว่า  แม่บทใหญ่มี  14  คำกลอน ใช้ท่ารับ  9  ครั้ง แม่บทเล็กมีเพียง  6 คำกลอน   ใช้ท่ารับ  3  ครั้ง  เป็นที่นิยมฝึกฝนกันมาก  เพราะนำไปแสดงออกโรงได้พอเหมาะพอดี  ไม่มากไม่น้อยเกินไป 
          รำแม่บทเล็กนี้  เป็นการแสดงนาฏศิลป์ชุดหนึ่งในต้นเรื่องรามเกียรติ์ตอนนารายณ์ ปราบนนทุก  ใช้ทำนองเพลงชมตลาด เป็นเพลงที่นิยม ฝึกหัดเบื้องต้นในการรำ มีกระบวนลีลาการร่ายรำที่อ่อนช้อย  นุ่มนวลและงดงามตามลักษณะของการรำไทย  ที่วางไว้เป็นแบบมาตรฐาน
          การแต่งกายแต่งได้ทั้งแบบยืนเครื่องใหญ่และแต่งอย่างเครื่องน้อย  รำพระนางคู่หรือรำหมู่ตั้งแต่  2  คู่ขึ้นไปหรือรำนางล้วนเดี่ยวหรือหมู่ก็ได้
          ดนตรีที่ใช้ประกอบการแสดง  ใช้ได้ทั้งวงปี่พาทย์เครื่องห้า  เครื่องคู่ และเครื่องใหญ่  เริ่มด้วยบรรเลงเพลงรัว  ร้องทำนองชมตลาดเมื่อจบท่ารำปี่พาทย์จะทำเพลงรัวหรือจะบรรเลงเพลงต้นวรเชษฐ์ก่อนแล้วต่อด้วยเพลงเร็วและเพลงลาก็ได้
          ท่ารำแม่บทเล็ก   เป็นท่ารำมาตรฐาน  หรือเรียกอีกอย่างหนึ่งว่าเป็นแม่ท่า มี  6  คำกลอนเป็นเพลงที่นิยมใช้ฝึกหัดเบื้องต้นในการรำ มีกระบวนลีลาการร่ายรำที่อ่อนช้อย นุ่มนวลและงดงามตามลักษณะของการรำไทยที่วางไว้เป็นแบบมาตรฐาน

นาฏศิลป์พื้นเมืองชุดรำเซิ้งกระติบ 

ประวัติความเป็นมาการแสดงเซิ้งกระติบ
      เซิ้งกระติบเป็นการแสดงพื้นเมืองของภาคอีสาน  เนื่องจากภูมิประเทศและภูมิอากาศของอีสานเป็นที่ราบสูงค่อนข้างแห้งแล้ง  ชาวอีสานมีอาชีพ ทำไร่ทำนา  มีฐานะทางเศรษฐกิจไม่ค่อยดี  แต่มีนิสัยรักสนุก  ใจบุญ  ยึดมั่นในศาสนาและขนบธรรมเนียมประเพณี  มีความรักถิ่นฐาน  ร่วมแรงร่วมใจในการทำงาน  ต่อสู้อดทนต่อภัยธรรมชาติที่โหดร้าย
      การแสดงของภาคอีสานมักเกิดจากกิจวัตรประจำวัน  หรือประจำฤดูการเช่น  การขอฝน  การจับปลา  พวกผู้ชายไปทำไร่ทำนา  พวกผู้หญิงไปส่ง ข้าวปลาอาหาร  เป็นต้น
      ลักษณะเฉพาะของการแสดงภาคอีสานคือลีลาและจังหวะในการก้าวเท้า  ลักษณะคล้ายการเต้นนุ่มนวล  มักเดินด้วยปลายเท้า  และสะบัดเท้าไป ข้างหลังสูง  ซึ่งเป็นลักษณะเฉพาะที่เรียกว่า “เซิ้ง”
      เซิ้งกระติบ  เป็นการละเล่นพื้นเมืองของชาวภูไท ซึ่งเป็นชาวไทยเผ่าหนึ่งที่มีเชื้อสายสืบต่อกันมาช้านานในดินแดนทางภาคอีสาน ของประเทศไทย  เช่น  เขตจังหวัดสกลนคร  และจังหวัดข้างเคียง  เซิ้งกระติบ นี้นิยมแสดงกันในโอกาสรื่นเริง  วันนักขัตฤกษ์ต่างๆ  การแสดงจะเริ่มด้วยชาวภูไทยฝ่ายชายนำเอาเครื่องดนตรีและเครื่องประกอบจังหวะหลายอย่าง  มีแคน (เครื่องดนตรีชนิดหนึ่งใช้ปากเป่าเป็นทำนองเพลง) แก๊บ (กรับ)  กลองเถิดเทิง  กลองตะโหน่ง  และฉาบ  มาร่วมกันบรรเลงเพลงที่มีทำนองและจังหวะรุกเร้า  ต่อจากนั้นเหล่าสตรีชาวภูไทวัยต่างๆ ซึ่งมีกระติบข้าว (กล่องใส่อาหาร) แขวนสะพายอยู่ข้างตัว  จะออกมาเซิ้งกระติบแสดงอากัปกิริยาของสตรีภูไท  ขณะสะพายกระติบใส่ข้าวเพื่อนำอาหารไปส่งแก่สามีและญาติพี่น้องที่ออกไปทำงานนอกบ้าน
      เซิ้งกระติบที่เริ่มแพร่หลายในจังหวัดอื่นๆ และเป็นที่นิยมกันในกรุงเทพฯ นั้น  สืบมาแต่กรมศิลปากรได้เรียนขอร้องท่านพลโทแสวง  เสนาณรงค์  ซึ่งเวลานั้นเป็นเลขาธิการทำเนียบนายกรัฐมนตรี  ขอให้ช่วยติดต่อกับหัวหน้าหมู่บ้านในจังหวัดสกลนคร  ให้นำคณะผู้เล่น “เซิ้งกระติบข้าว” ของชาวจังหวัดนั้นเข้ามาฝึกฝนศิลปินของกรมศิลปากร  เพื่อเตรียมไว้ต้อนรับพระราชอาคันตุกะ ณ โรงละครแห่งชาติ  2  ครั้งคือ  แสดงต้อนรับ ฯพณฯ นายพลปาร์ก  จุง  ฮี  ประธานาธิบดีแห่งสาธารณรัฐเกาหลีใต้และภริยา  เมื่อวันที่ 11  กุมภาพันธ์  2509  และการแสดงถวายต้อนรับ สมเด็จพระเจ้าไฮเลเซลาสซี่ที่  1  พระเจ้าจักพรรดิ์แห่งเอธิโอเปีย  เมื่อวันที่  2  พฤษภาคม  2511
      ท่ารำของเซิ้งกระติบ ได้แก่  ท่าเดินออก  ท่าล้างมือ ท่าสะบัดมือ  ท่าเช็ดมือ  ท่าปั้นข้าว  เป็นต้น

ลักษณะการแสดง 
           1.  เริ่มต้นด้วยฝ่ายชาย นำเครื่องดนตรีพื้นเมือง  และเครื่องประกอบจังหวะหลายชนิดมารวมกัน บรรเลงเพลงที่มีทำนอง และจังหวะสนุกสนาน
           2.  ฝ่ายผู้แสดงที่เป็นผู้หญิงล้วน  จะแต่งกายแบบพื้นเมือง ออกมาร่ายรำประกอบดนตรี ด้วยท่ารำกระฉับกระเฉง สนุกสนาน แสดงถึง อากับกิริยาของสตรีชาวภูไท ขณะเมื่อสะพายกระติบ ใส่ข้าว นำอาหารไปส่งให้สามี และญาติพี่น้อง ที่ออกไปทำงานนอกบ้าน
โอกาสที่ใช้แสดง
          นิยมใช้แสดงในวันนักขัตฤกษ์ งานรื่นเริงต่างๆ  เป็นการแสดงสำหรับต้อนรับ แขกบ้านแขกเมือง
เครื่องดนตรีประกอบการแสดง
          ได้แก่  แคน  แก๊บ (กรับ)  กลองเถิดเทิง (กลองยาว)  ฆ้องโหม่ง  ฉาบ  กลองจิ๋งหรือกลองเส็ง

วงดนตรีพื้นเมืองของชาวภูไท

                                          1. แคน                  2. กลองจิ๋งหรือกลองเส็ง               3. ฉาบใหญ่
                                          4. แก๊บยาว            5. แก๊บสั้น                                         6. โหม่ง
                                          7. กลองเถิดเทิง

เครื่องแต่งกาย
         ผู้แสดงจะนุ่งผ้าซิ่นลายทาง  หรือลายเชิงเหนือเข่าเล็กน้อย  สวมเสื้อแขนกระบอกหรือแขนยาวสีพื้นๆ สดใส  ห่มทับด้วยผ้าสไบ  ตกแต่งด้วยเครื่องประดับที่ทำจากเงิน  สะพายกระติบจากไหล่ขวา    ตัวกระติบจะอยู่ทางด้านซ้าย  ผมเกล้ามวยรวบตึง  ประดับด้วยดอกไม้

        ละครไทยและละครพื้นบ้านที่นิยมในอดีต   ละครไทยและละครพื้นบ้านจัดเป็นการแสดงมหรสพและการแสดงของไทย มีหลายรูปแบบ เช่น ละครนอก ละครใน ละครชาตรี ละครดึกดำบรรพ์ ละครร้อง ละครเวทีละครหลวงวิจิตรวาทการ มีการเปลี่ยนแปลงไปตามยุคสมัย ส่วนละครพื้นบ้านส่วนใหญ่เรื่องราวที่แสดงจะมาจากนิทานพื้นบ้าน ละครทั้งสองประเภทเป็นมรดกทางวัฒนธรรม ที่สะท้อนเรื่องราวและวิถีชีวิตของคนในสังคมไทย เนื้อเรื่องจะสอดแทรกแง่คิดและคติสอนใจให้กับผู้ชมยึดถือในการปฏิบัติตาม ทำให้ผู้ชมได้รับความเพลิดเพลินสนุกสนานเป็นเครื่องประเทืองอารมณ์และปัญญาไปพร้อมๆกัน ในฐานะคนไทยเราควรอนุรักษ์สืบทอดภูมิปัญญาไทยในเรื่องของการละครไว้มิให้สูญหาย ตัวอย่างละครที่เป็นทั้งละครไทยและละครพื้นบ้านคือเรื่องสังข์ทอง เรื่องสังข์ทองมีการแสดงได้หลายรูปแบบเช่น ละครนอก ละครดึกดำบรรพ์และเป็นละครพื้นบ้านที่จัดแสดงทางสถานีโทรทัศน์เป็นที่นิยมมาก