นาฏศัพท์ หมายถึง คำศัพท์ที่บัญญัติขึ้นในวงการนาฎศิลป์ไทย ใช้เรียกการปฏิบัติท่ารำ แยกตามลักษณะการใช้ แบ่งออกเป็น 3 หมวด คือ หมวดนามศัพท์ คือ การเรียกชื่อลักษณะท่ารำ เช่น วงบน วงกลาง วงล่าง จีบหงาย จีบคว่ำ

ตัวอย่าง

            1. วงบน ยึดเขาปลายนิ้วเป็นเกณฑ์ สำหรับตัวพระ ยกสูงแค่ระดับแง่ศีรษะ สำหรับตัวนาง ยกสูงแค่หางคิ้ว

            2. วงกลาง ยกแขนให้ส่วนโค้ง อยู่ข้างคล้ายวงสูง แต่ลดระดับ ให้แขนส่วนบนลาดลงล่างมากๆ นิ้วอยู่ระดับศอก ให้ตรงกับเกลียวข้าง ช้อนลำแขนขึ้นบนเล็กน้อย

            3. วงล่าง ทอดส่วนโค้งของลำแขนลงมาเบื้องล่าง ลำแขนส่วนล่าง จะพลิกหรือหงาย ก็สุดแต่กริยามือ วงล่างนี้ ลำแขนส่วนล่าง จะโค้งเข้าหาตัว ปลายมืออยู่ระดับหน้าท้อง (บางทีเรียกชายพก) ถ้าเป็นมือจีบ จะเรียกว่า จีบวงล่าง

            4. จีบ เป็นอาการของมือโดยการเอานิ้วชี้ กับนิ้วหัวแม่มือ บรรจบกัน ให้ปลายนิ้วหัวแม่มือ จรดข้อที่ 1 ของนิ้วชี้ ส่วนนิ้วที่เหลือทั้ง 3 เหยียดตรง และกรีดออกไปเป็นเหมือนรูปพัด หักข้อมือเข้าหา ลำแขนเสมอ จีบมือมี 2 อย่าง คือ จีบหงาย และจีบคว่ำ

            หมวดกิริยาศัพท์ คือ การเรียกท่าจะให้รำได้งดงาม เช่น ทรงตัว ลดวงส่งมือ ตึงมือ ตึงเอว กดไหล่ กดคาง หลบเข่า เปิดคาง

            หมวดนามศัพท์เบ็ดเตล็ด คือ การเรียกท่ารำ เช่น เหลื่อมเท้า จีบยาว แม่ท่า ชันเข่า ยืนเข่า ยืนเครื่อง การกระดกเท้า ทางตลาด ทางโรง

ความหมายของนาฏยศัพท์เบ็ดเตล็ด

            จีบยาว หมายถึง กิริยาของมือจีบหงายที่ส่งลำแขนตึง
            เหลื่อมเท้า หมายถึง กิริยาของการยืนที่เท้าไม่เสมอกันจะเหลื่อมเท้า ซ้าย หรือ ขวา ก็ได้

ภาษาท่ารำและการตีบท
            ภาษาท่ารำทางนาฏศิลป์ หมายถึง ศิลปะแห่งการฟ้อนรำ อันเป็นพื้นฐานที่แสดงถึงอารยธรรมความรุ่งเรืองของชาติ หรืออารยชาติที่เก่าแก่ย่อมมีวัฒนธรรมทางด้าน ดนตรี นาฏศิลป์ เป็นของตนเอง ท่าทางนาฏศิลป์นั้น มีกำเนิดมาจากท่าทางธรรมชาติของมนุษย์และสัตว์ เป็นพื้นฐาน ต่อมาได้พัฒนารูปแบบและประดิษฐ์ท่าขึ้น เพื่อเป็นการสื่อความโดยเฉพาะ ท่าทางที่เรียนแบบธรรมชาติโดยปกติมนุษย์จะใช้ท่าประกอบคำพูด และเมื่อต้องการให้ผู้ฟังเข้าใจความหมายให้ชัดเจนยิ่งขึ้น อาจใช้สีหน้าความรู้สึกประกอบคำพูดนั้นๆด้วย โดยแบ่งเป็น 3 ประเภท ได้แก่
            1.ภาษาท่าที่ใช้แทนคำพูด เช่น ท่าท่าน ท่าเรียก ท่าที่นี่ เป็นต้น

ปาดมือกรีดนิ้วจีบเข้าหาลำตัวด้านหน้า แล้วปล่อยมือจีบเป็นตั้งวง ยกมือทั้ง 2 ข้างตั้งวงระดับสายตาข้างหนึ่ง
ระดับหน้าอกข้างหนึ่ง กดข้อมือลงทั้ง 2 ข้าง เอียงตัวทางมือที่อยู่ระดับต่ำตามองดูมือที่อยู่ระดับสูง

            2.ภาษาท่าที่ใช้แสดงกิริยา อาการ เช่น ยืน เดิน นั่ง นอน ไหว้ เป็นต้น

ตัวอย่างภาษาท่ารำแสดงกิริยาอาการหรืออิริยาบถ

            3. ภาษาที่ใช้แสดงอารมณ์ภายใน เช่น รัก ชื่นชม อาย เสียใจเป็นต้น

ตัวอย่างภาษาท่ารำที่แสดงอารมณ์ภายใน

            ในการร่ายรำท่าต่างๆเหล่านี้ ได้นำมาประกอบบทร้องเพลง ดนตรี โดยมุ่งถึงความสวยงามของลีลาท่าทาง ท่ารำ และจำเป็นต้องอาศัยความงามทางศิลปะวิธีการใช้ท่าทางประกอบบทร้อง บทพากย์ เจรจา และเพลงดนตรี ทางวิชานาฏศิลป์ เรียกว่า การตีบท หรือการรำตามบท เช่น ท่ารำประกอบบทร้องเพลงสีนวล

การสื่ออารมณ์ด้วยภาษาท่า
            ผู้แสดง คือ ผู้ที่แสดงบทบาทตามเนื้อเรื่อง ต้องสามารถสื่อสารได้ผู้ชมเข้าใจ อารมณ์ ความรู้สึกของผู้แสดงว่า ตามบทบาทนั้นมีความรู้สึกอย่างไร เช่น ชื่นชมยินดี สนุกสนาน หวาดกลัว ตกใจ ดีใจ เสียใจ โกรธแค้น ในทางนาฏศิลป์และการละครการที่ผู้แสดง สื่อสารอารมณ์ความรู้สึกออกมาโดยไม่มีบทพูดแต่จะมีลีลา ท่าทาง กิริยา เราเรียกว่าภาษาท่า

ระบำเบ็ดเตล็ด ชุด ตารีกีปัส

            ตารีกีปัสเป็นการแสดงศิลปะพื้นเมืองภาคใต้ ที่แพร่หลายในหมู่ ชาวไทยมุสลิม โดยเฉพาะในจังหวัดปัตตานี การแสดงชุดนี้มีอุปกรณ์ ประกอบการแสดงคือ พัด  ผู้แสดงจะถือพัดสองมือร่ายรำตามจังหวะเพลงที่มีท่วงทำนองสนุกสนาน ไพเราะอ่อนหวานด้วยเสียง ไวโอลิน  กับจังหวะกลองรำมะนา อาจารย์สุนทร ปิยวสันต์ ร่วมกับคณะครูโรงเรียนยะหริ่ง อำเภอยะหริ่ง ได้ช่วยกันฟื้นฟุและถ่ายทอดสู่ชุมชน โดยนำไปแสดงในงานชุมนุม ลูกเสือแห่งชาติ  ที่จังหวัดชลบุรี เมื่อพ.ศ. 2552 เป็นการแสดงที่ทำชื่อเสียงให้กับจังหวัดปัตตานี ต่อมาได้รับการคัดเลือกให้เป็นชุดการแสดงเปิดสนาม งานกีฬาเขตประเทศไทยครั้งที่ 14 ของจังหวัดปัตตานี เมื่อพ.ศ. 2524
            การแสดงตารีกีปัส อาจจะมีลีลาท่าทางที่แตกต่างกันไป ตามความเหมาะสมกับสถานที่และเวลาที่ใช้แสดง ซึ่งผู้แสดงเป็นผู้หญิงล้วน
            การแต่งกาย สวม ผ้าโสร่งยาว  กรอมเท้าใส่เสื้อรัดอก ห่มสไบในลักษณะคลุมบ่า ประด้วยเครื่องประดับ สร้อยคอ ต่างหู เข็มขัด ผมเกล้ามวยต่ำ ติดดอกไม้ไหวสีทองหรือเงินรูปครึ่งวงกลม

            * ปฏิบัติท่ารำสลับกันไป แล้วย่ำเท้าจัดแถวภายใน 1 เที่ยวเพลง *

ท่าที่ 3 ท่าถือพัดขนานระดับสะโพก
มือ	(แถวซ้าย) ถือ พัด  ไว้ด้านใน ค่อนไปทางสะโพกขวาพร้อมกับขยับมือกระดกพัดขึ้นตามจังหวะของการย่ำ (แถวขวา) ถือพัดไว้ด้านใน ค่อนไปทางสะโพกซ้ายพร้อมกับขยับมือ กระดกพัดขึ้นตามจังหวะของการย่ำ
ศีรษะและลำตัว	(แถวซ้าย) เอียงศีรษะขวา  (แถวขวา) เอียงศีรษะซ้าย
เท้า	ย่ำเท้าทุกจังหวะเช่นเดียวกับท่าที่ 2 โดยย่ำเท้าขวา -เท้าซ้าย หมุนรอบตัวเอง แยกออกโดยแถวด้านใน

            * มือกระดกพัดขึ้นตามจังหวะของการย่ำเท้าทั้งหมด 2 เที่ยวเพลง (ย่ำเท้าพร้อมกระดกพัดขึ้น 24 ครั้ง) เที่ยวเพลงที่ 2 จะหมุนตัวกลับมาหน้าตรงพอดี

            *มือกระดกพัดขึ้นตามจังหวะของการย่ำเท้าทั้งหมด 2 เที่ยวเพลง (ย่ำเท้าพร้อมกระดกพัดขึ้น 24 ครั้ง) เที่ยวเพลงที่ 2 จะหมุนตัวกลับมาหน้าตรงพอดี *

            * ปฏิบัติท่าที่ 4 และ 5 สลับกัน ตะแคงตัวสวนแถวแทนที่กัน แถวซ้ายซ้อนหน้าแถวขวาเป็นแถวตรงในจังหวะท่อนเพลงที่ 2 จังหวะท่อนเพลงที่ 3,4 แยกแถวสลับไปอยู่แทนที่แถวซ้าย *

            * ปฏิบัติใน1จังหวะเพลงแล้วปฏิบัติในทางตรงข้ามกันข้ามอีก1จังหวะ รวมเป็น2 จังหวะเพลง*

            * ปฏิบัติทั้งหมด 4 เที่ยวเพลง*

รำมาตรฐาน

            ฝึกทักษะรำวงมาตรฐานเพลงที่5 เพลงดวงจันทร์วันเพ็ญ
รำวงมาตรฐานพัฒนามาจากการรำโทน มีท่ารำประกอบทั้งหมด 10 เพลง เพลงดวงจันทร์วันเพ็ญเป็นเพลงในลำดับที่5 ใช้ท่ารำ 2 ท่า ประกอบคือ ท่าแขกเต้าเข้ารัง-ท่าผาลาเพียงไหล่ ผู้ประดิษฐ์ท่ารำ คือ คุณครูลมุล ยมะคุปต์ ผู้เชี่ยวชาญการสอน นาฏศิลป์  วิทยาลัยนาฏศิลป์ กรมศิลปากร ผู้ประพันธ์บทร้อง คือ ท่านผู้หญิงละเอียด พิบูลย์สงคราม ผู้ประพันธ์ทำนองเพลงท่านอาจารย์ มนตรี ตราโมท ศิลปินแห่งชาติ ผู้เชี่ยวชาญดนตรีไทย ของกรมศิลปากร

            1 . ท่ารำแขกเต้าเข้ารัง อธิบายท่ารำ ลักษณะท่ารำ มีสองจังหวะ เริ่มจากทางด้านขวาและสลับกลับมาด้านซ้าย โดยใช้มือขวาจีบปกข้าง มือซ้ายจีบหงายข้อมือต่อศอกมือขวาให้นิ้วชี้ของมือซ้ายจรตข้อศอกของมือขวาที่จีบปกข้างและเอียงศีรษะไปทางเดียวกับมือที่จีบต่อ ศอก (ปฏิบัติสลับกันทั้งซ้ายและขวา)

            2. ท่าผาลาเพียงไหล่ อธิบายท่ารำ ลักษณะท่ารำ มีสองจังหวะ (ต่อจากท่าแขกเต้าเข้ารัง)โดยมือขวาที่จีบต่อศอกซ้ายให้ม้วนจีบ กลับมือเป็นท่าตั้งวงและ มือซ้ายที่จีบปกข้างให้ม้วนจีบหงายมือขวาอยู่ระดับเอวศีรษะเอียงม้วนมือตั้งวงบน

            3. การก้าวเท้า ลักษะการก้าวเท้า มีจังหวะที่หนึ่งและสองใช้การก้าวข้างจรดเท้าซ้ายและขวาสลับกัน (ในท่าแขกเต้าเข้ารัง) จังหวะที่สามและสี่ ก้าวข้างเท้าซ้ายและหมุนตัวไปตามเท้า การก้าวเท้าไขว้หมุนตัวไปข้างหลัง และก้าวเท้าหมุนมาข้างหน้า ในท่าผาลาเพียงไหล่
            ข้อสังเกต เมื่อรำจบเพลง จะจบด้วยท่าผาลาเพียงไหล่ โดยใน 1 วรรค ของบทเพลงประกอบด้วย ท่ารำ ที่สมบูรณ์ตามคำอธิบายข้างต้น ฝึกปฏิบัติบ่อยๆ และผู้ฝึกต้องร้องเพลงและตบจังหวะตามบทเพลงให้ถูกต้องด้วยนะคะ