ระบำ รำ  ฟ้อน เป็นศิลปะการร่ายรำ ที่มีรูปแบบลักษณะเฉพาะของการแสดงแต่ละประเภท มีสาระสำคัญว่าด้วยการแสดงการฟ้อนรำและการละคร โดยเน้นท่าทางเคลื่อนไหวของร่างกาย การตีบท โดยใช้ภาษาท่าทางสื่อแทนคำพูด ทั้งรูปแบบการแสดงเป็นชุด ระบำ รำ ฟ้อน และการแสดงละคร ดังนั้นผู้เรียนจึงต้องศึกษาให้ถึงแก่นแท้ของการแสดงนาฏศิลป์ไทยประเภทต่างๆ ที่บรมครูและบุคคลผู้ทรงคุณวุฒิได้กำหนดวางไว้ เป็นแบบแผนอย่างเป็นระบบ เป็นเอกลักษณ์ของนาฏศิลป์ไทยแต่ละประเภทเป็นมรดกทางวัฒนธรรม ที่ทุกคนต้องร่วมกันอนุรักษ์สืบสาน และถ่ายทอดไปสู่อนุชนรุ่นหลังสืบไป ซึ่งแสดงให้เห็นถึงความเป็นชาติไทยที่มั่นคง

 นาฏศิลป์ไทย

          1.ประติมากรรม การออกแบบเครื่องแต่งกาย ชฎา มงกุฎ ศีรษะโขนเสื้อผ้าอาภรณ์ การตกแต่งเครื่องศิราภรณ์ รูปแบบต่างๆนับเป็นประณีตศิลป์ที่วิจิตรบรรจงในการประดิษฐ์ให้งดงามด้วยการปั้น การแกะสลัก รูปหล่อต่างๆ รูปแบบของฉากและรวมไปถึงสถาปัตยกรรม  ในเรื่องของการออกแบบฉากที่เป็นปราสาทราชวังและอาคารสถานที่ โบสถ์ วิหาร จิตรกรรม การใช้สี การเขียนภาพลวดลายบนฉาก บนเครื่องแต่งกายและการแต่งหน้า ซึ่งปรากฏอยู่ในการแสดงนาฏศิลป์ไทย ซึ่งไม่อาจแยกออกจากกันได้

          การแสดงนาฏศิลป์ไทยจึงกล่าวได้ว่า เป็นแหล่งที่รวมของศิลปะ ที่สามารถทำให้ผู้ชม เกิดความรู้สึกรับรู้ถึงความงดงามตระการตาได้รวดเร็วเฉียบไว เห็นคุณค่าของผลงานการแสดง ซึ่งผู้ชมสามารถวิเคราะห์ วิจารณ์และประเมินผลได้

          นาฏศิลป์ไทยเป็นวิชาทักษะผู้ศึกษาจะต้องมีใจรัก มีความอดทนฝึกฝนอย่างสม่ำเสมอ เพื่อสืบสานภูมิปัญญาของบรรพชนที่ได้สร้างผลงานนาฏศิลป์และดนตรี ไว้เป็นมรดกทางวัฒนธรรมของชาติไทย กระบวนการสืบทอดองค์ความรู้ทางด้านนาฏศิลป์แบ่งได้เป็น 2 สมัย

          1.1 การสืบทอดนาฏศิลป์ไทยในสมัยโบราณ เป็นการถ่ายทอดต่อท่ารำแบบตัวต่อตัว ต้องใช้วิธีการจำและรำตาม ไม่มีการบันทึกเป็นภาพหรือเป็นลายลักษณ์อักษร องค์ความรู้ทั้งหมดจึงอยู่ในตัวครู ผู้มีความสามารถ ช่ำชอง รำกี่ครั้งก็ไม่ผิดแบบแผน ครูนาฏศิลป์จึงมีความสำคัญต่อลูกศิษย์มาก ในสมัยโบราณลูกศิษย์จะเข้าไปฝากตัวกับครู ดูแลปรนนิบัติรับใช้ให้ครูเมตตารักใคร่ เห็นความตั้งใจ มีศรัทธาแน่วแน่ที่จะเรียนรู้ท่ารำ จึงเป็นความผูกพันรักใคร่ที่ครูกับลูกศิษย์มีต่อกัน ปลูกฝังเรื่องของความกตัญญูกตเวทีแก่ผู้เป็นศิษย์ อบรมสั่งสอนคุณธรรมและจริยธรรมจารีตประเพณีไปพร้อมๆกับความรู้ทางนาฏศิลป์
          สถาบันในการถ่ายทอดวิชาฯฏศิลป์ ส่วนใหญ่จะเป็นการเรียนรู้ในวัง ครูละครจะเป็นเจ้าจอมหม่อมห้าม เป็นราชกูล ครูท่านใดรับบทเป็นตัวละครในเรื่องใด ก็ฝึกฝนเฉพาะบทบาทจนเชี่ยวชาญเช่น อิเหนา  บุษบา รจนา ต่อเมื่อไม่สามารถแสดงได้ ก็ฝึกให้ลูกศิษย์รุ่นต่อๆไป
          บทเรียนที่ใช้ฝึกทักษะ คือ เพลงหน้าพาทย์  4 เพลงได้แก่ เพลงช้าเพลงเร็ว เพลงเชิด เพลงเสมอ

          1.2 การสืบทอดนาฏศิลป์ไทยในสมัยปัจจุบัน ปัจจุบันมีการเปิดสอบวิชานาฏศิลป์ไทย ในหลักสูตรพื้นฐาน ของการศึกษาทุกระดับชั้นและในสถาบันอุดมศึกษา มีกระบวนการจัดกระบวนการเรียนการสอนเปิดกว้างทางกระบวนการความคิด โดยใช้กระบวนการเรียนการสอนที่มีผู้เรียนเป็นศูนย์กลาง สามารถค้นคว้าหาความรู้ด้วยตนเอง ฝึกการรู้จักการสังเกต คิดวิเคราะห์ วิพากษ์วิจารณ์ มีจินตนาการคิดสร้างสรรค์งาน และสามารถนำความรู้ไปใช้ในชีวิตประจำวันได้
           แต่สภาพสังคมในปัจจุบัน ทำให้สภาพการเรียนการสอนมีเวลาจำกัด ผู้เรียนมีจำนวนมาก ครูนาฏศิลป์มีไม่เพียงพอที่จะสอนลูกศิษย์แบบโบราณได้ ดังนั้นในเรื่องการฝึกทักษะ จึงเป็นหน้าที่ของผู้เรียนที่จะต้องหมั่นฝึกฝนให้เกิดความชำนาญ รวมทั้งศึกษาเรียนรู้ในคุณค่า ด้วยความตระหนัก คิดด้วยความชื่นชมในภูมิปัญญาของบรรพบุรุษ และช่วยกันสืบสานนาฏศิลป์ไทยให้คงอยู่คู่ชาติไทยตลอดไป

 

  หรือการแต่งเนื้อร้องขึ้นใหม่ ให้ต้องตามวัตถุประสงค์ของงาน เนื้อหาของบทขับร้องชัดเจน ว่าการแสดงชุดนี้จัดขึ้นเพื่ออะไร เพื่อใคร และมีเป้าหมายอย่างไร รูปแบบของการแสดงการแต่งกาย เวลาที่ใช้ในการแสดง ขนาดของพื้นที่ งบประมาณมีความสำคัญในการจัดกิจกรรมนาฏศิลป์ในโรงเรียน

            2.2 แนวคิดในการจัดชุดการแสดงในวันสำคัญของโรงเรียน
         + กำหนดการแสดงให้เหมาะสมกับวันสำคัญของโรงเรียน โดยควรเลือกการแสดงที่เนื้อหาสาระ เกี่ยวข้องสัมพันธ์กับวันสำคัญนั้น
         + การนำเสนอรูปแบบการแสดงในแนวอนุรักษ์ เพื่อให้ผู้ชมมีโอกาสตระหนัก ชื่นชม ภูมิปัญญาของท้องถิ่น และภูมิปัญญาไทย ส่งเสริมให้ทุกคนมีส่วนร่วมในการสืบสานศิลปวัฒนธรรมไทย
         + เวลาที่ใช้ในการแสดงแต่ละชุด ไม่ควรเกิน 7 นาที และเมื่อรวมเกิดกันแล้วไม่ควรเกิน 1 ชั่วโมงครึ่ง เพราะการจัดการแสดงที่ใช้เวลานานมากเกินไป จะทำให้ผู้ชมเกิดความเบื่อหน่าย
         + กำหนดองค์ประกอบร่วมของการแสดงให้ชัดเจน ได้แก่
                  1.จำนวนผู้แสดง ความสามารถของผู้แสดง
                  2.รูปแบบเครื่องแต่งกาย ในเรื่องเครื่องแต่งกายนั้นต้องทันสมัย เลือกสีและเครื่องประดับให้เหมาะสม ถูกแบบแผน เช่น ลักษณะของการแต่งกาย นาฏศิลป์พื้นบ้าน  ต้องถูกต้องตามขนบประเพณีทั้ง 4 ภาค คือ ภาคเหนือ    ภาคตะวันออกเฉียงเหนือ  ภาคกลาง และ ภาคใต้ คำนึงถึงความงาม ไม่ใช่มีอะไรใส่หมด โดยไม่ศึกษาของวัฒนธรรมการแต่งกายของการแสดง
                  3.กำหนดแสง สี เสียง ฉาก อุปกรณ์ ให้พร้อม
                  4.กำหนดเพลงดนตรีที่ใช้ประกอบชุดการแสดง ให้ถูกต้องตามแบบแผนท่ารำ ดนตรี เพลง เครื่องแต่งกาย ควรมีความเป็นเอกภาพในการแสดงของแต่ละชุด
                  5.ต้องไม่อ่อนซ้อม ถึงแม้ว่าจะเป็นการแสดงสมัครเล่น ผู้แสดงก็ต้องใช้ความสามารถในการแสดงอย่างเต็มที่ และฝึกฝนการแสดงให้สม่ำเสมอจนเป็นนิสัย

            2.3 แนวคิดในการจัดชุดการแสดงประจำโรงเรียน
         โรงเรียนทั้งของภาครัฐและเอกชน จะต้องมีสัญลักษณ์ประจำโรงเรียน ในการจัดชุดการแสดงประโรงเรียน ควรมีแนวคิดดังต่อไปนี้
         1. สำรวจสัญลักษณ์ประจำโรงเรียน รวบรวมข้อมูลนำมาคิดประดิษฐ์ท่ารำ บรรจุเพลงร้อง ดนตรี และประดิษฐ์เครื่องแต่งกายให้สอดคล้องกับท่ารำ เช่น เพลงประจำโรงเรียน ตราเครื่องหมายประจำโรงเรียน สิ่งศักดิ์สิทธิ์ รูปปั้น อนุสาวรีย์ เป็นต้น
         2. สำรวจสถานที่ ชุมชน ที่โรงเรียนตั้งอยู่ เพื่อหาข้อมูลที่เป็นภูมิปัญญาของชาวบ้าน ในการประกอบอาชีพ วิถีชีวิตที่เป็นสัญลักษณ์ที่โดดเด่น เช่น สถานที่ ที่เป็นโบราณสถาน สิ่งศักดิ์สิทธิ์ ที่ชาวบ้านเคารพสักการระ เช่น อนุสาวรีย์พ่อขุนรามคำแหงมหาราช  อนุสาวรีย์ท้าวสุระนารี อนุสาวรีย์ท้าวเทพกษัตรี ท้าวศรีสุนทร นำข้อมูลประวัติของท่าน มาแต่งเป็นบทร้องและประดิษฐ์ท่ารำ เพื่อเป็นชุดการแสดงของโรงเรียน ในกรณีที่โรงเรียนตั้งอยู่ในท้องที่โบราณสถาน ควรศึกษาข้อมูลจากภาพจำหลัก ในสมัยโบราณ สถานที่ ที่ตั้งอยู่ของโรงเรียน เช่น โรงเรียนพิมายวิทยา ในเขตปราสาทหินพิมาย จังหวัดนครราชสีมา โรงเรียนบ้านระแงง ในบริเวณปราสาทศรีขรภูมิ จังหวัดสุรินทร์ ก็นับว่าเป็นการจัดชุดการแสดง ที่มีคุณค่าประจำโรงเรียน ได้ชุดหนึ่ง
         3. สำรวจอาชีพ วิถีชีวิตในชุมชนที่โรงเรียนตั้งอยู่ เช่น จังหวัดอ่างทอง อำเภอป่าโมกข์ ตำบลมหาราช มีหมู่บ้านบางแพ ประกอบอาชีพทำกลอง โรงเรียนที่ตั้งอยู่ในเขตท้องถิ่นนี้ ควรมีหน้าที่สืบสานภูมิปัญญาของชาวบ้าน โดยใช้การแสดงนากศิลป์เป็นเครื่องมือ นำข้อมูล วิธีการประดิษฐ์กลองทุกขั้นตอนมาเป็นแนวคิดในการประดิษฐ์ เป็นการแสดงพื้นเมือง ระบำกลอง รำกลองเป็นหมู่คณะ คิดรูปแบบผสมผสาน ต่อตัวให้สวยงามแปลกตา ใส่ทำนองดนตรี บทร้องและประดิษฐ์เครื่องแต่งกาย ให้งดงามตามแบบพื้นบ้าน
         4. นำสิ่งที่มีอยู่ในท้องถิ่นที่โรงเรียนตั้งอยู่ มาเป็นข้อมูลในการประดิษฐ์ชุดการแสดง เช่น สัตว์ที่มีอยู่เป็นจำนวนมากในท้องถิ่น อาทิ ลิงที่ศาลพระกาฬ จังหวัดลพบุรี วิทยาลัยนากศิลป์ลพบุรี ได้นำข้อมูลของลิง มาประดิษฐ์เป็นระบำลิง ระบำเปรมปรีดิ์วานร จะเห็นได้ว่าสิ่งต่างๆ ที่เป็นสัญลักษณ์ของท้องถิ่นของโรงเรียน สามรถนำมาเป็นข้อมูล จัดชุดการแสดงขึ้นได้ เช่น ดอกไม้ ผลไม้ การละเล่นของเด็กและของชุมชน ในท้องถิ่นที่โรงเรียนตั้งอยู่เป็นต้น
         5. ข้อมูลที่เกิดจากแรงบันดาลใจ ในการส่งเสริมคุณธรรม จริยธรรม ตามหลักพระพุทธศาสนา นับว่าเป็นข้อมูลที่ควรนำมาจัดการแสดง ประจำโรงเรียนได้เป็นอย่างดี เช่น ระบำพุทธบูชา ระบำเบญจศีล ระบำศิลปวัฒนธรรม ระบำเครื่องไทยธรรม ระบำธูปเทียน ระบำธรรมจักร ระบำพระตรัยรัตน์ เป็นต้น
         ตัวอย่างการสร้างชุดการแสดง ที่เกิดจากข้อมูลที่เป็นแรงบันดาลใจให้เกิดจินตนาการ ดังเช่น ครูจำเรียง พุธประดับ ศิลปินแห่งชาติ สร้างสรรค์ผลงานชุด ระบำประทีปบัวทอง  ซึ่งท่าเกิดแรงบันดาลใจจากการบูชาพระสัมมาสัมพุทธเจ้าด้วยดอกบัวและแสงประทีปจากดอกบัวเป็นการสักการะโดยใช้แสงแห่งประทีป นำทางสู่แสงสว่างแห่งจิตใจ)
         เพราะฉะนั้น ในการสร้างชุดการแสดงประจำโรงเรียน ผู้สร้างต้องรวบรวมข้อมูลในท้องถิ่นที่โรงเรียนตั้งอยู่ เพื่อนำมาเป็นปัจจัย ในการสร้างผลงาน

3.) แนวทางการอนุรักษ์นาฏศิลป์ไทย
         การอนุรักษ์ คือ การเก็บรักษาให้มีความสมบูรณ์แบบ ทั้งในด้านรูปแบบ ธรรมเนียมปฏิบัติ เพียบพร้อมทั้งในเชิงศิลปะ และเนื้อหาของนาฏศิลป์ไทยทุกประเภท ซึ่งแต่ละประเภทจะมีความเป็นเอกลักษณ์ที่โดดเด่นดังที่ได้กล่าวมาแล้ว ซึ่งการอนุรักษ์นาฏศิลป์ไทย เป็นหน้าที่ของชาวไทย ทุกคนที่ต้องสืบสานภูมิปัญญาของบรรพบุรุษ และถ่ายทอดให้กับลูกหลาน เพื่อศึกษาความเป็นมาของนาฏศิลป์ไทยให้ถึงแก่น และอนุรักษ์นากศิลป์ไทยให้เป็นมรดกของชาติสืบไป
         แนวทางการอนุรักษ์นาฏศิลป์ไทยแบ่งออกเป็น 2 กลุ่มคือ กลุ่มผู้สร้างสรรค์งาน และกลุ่มผู้ชม ซึ่งมีความสำคัญอย่างมาก ต่อการอนุรักษ์งานนาฏศิลป์ไทย
3.1 กลุ่มผู้สร้างงาน
         กลุ่มผู้สร้างงาน เป็นผู้ริเริ่มสร้างสรรค์งาน จึงควรมีแนวทางในการอนุรักษ์ดังนี้
         1. กลุ่มผู้สร้างสรรค์งานแนวอนุรักษ์
         ควรมีความรู้ ความเชี่ยวชาญ หรือมีรสนิยมที่จะสร้างผลงานด้านนากศิลป์ โดยศึกษาค้นคว้า จากชุมชนท้องถิ่น เพื่อค้นหางานนากศิลป์ที่มีคุณค่าจากภูมิปัญญาชาวบ้าน และที่สำคัญคือ จะต้องเข้าใจ มีวิธีการสื่อสาร เพื่อให้ไปถึงผู้ชม จึงจำเป็นที่จะต้องพัฒนาตนเอง ให้เป็นผู้ใฝ่รู้ใฝ่เรียน แสวงหาความรู้อยู่ตลอดเวลาเพื่อจะได้มีความรู้ความคิดสร้างสรรค์เพื่อไปพัฒนางานให้ดียิ่งขึ้น หรือสร้างงานใหม่ใหม่ ให้เกิดขึ้นในวงการนาฏศิลป์ไทย
         2. กลุ่มผู้สร้างสรรค์ในระบบการเรียนการสอน
          ผู้สอนควรสร้างโอกาสในการเรียนรู้เรื่องนากศิลป์ไทย ไม่เฉพาะแต่ในห้องเรียนเท่านั้นแต่ควรสร้างโอกาสในการเรียนรู้ โดยผ่านสื่อทุกประเภท ไม่ว่าจะเป็นสื่อสิ่งพิมพ์ สื่ออีเล็กทรอนิกส์ เว็บไซต์
         ควรปลูกฝังให้นักเรียนทุกตำบลทุกอำเภอทุกจังหวัดได้มีโอกาสได้เรียนรู้นาฏศิลป์ไทยอย่างล้ำลึก ผู้สร้างสรรค์งานจึงสอดแทรกองค์ความรู้พื้นฐานเกี่ยวกับนาฏศิลป์ไทยในสื่อต่างๆ เพื่อสร้างความคุ้นเคยให้กับผู้ชม อาทิละครวิทยุ ละครโทรทัศน์ ละครเวที เป็นต้น
         3.การสร้างค่านิยมใหม่         ในองค์กรทั้งที่เป็นของรัฐเอกชนต้องมีส่วนร่วมในการกำหนนโยบายเพื่อสนับสนุนผู้สร้างงานนาฏศิลป์ งานอนุรักษ์ เพื่อดึงดูดความสนใจของผู้ชม ผู้สร้างงานอาจพัฒนารูปแบบเดิมให้มีความทันสมัย และกระชับมากขึ้น แต่ถ้าการแสดงประเภทใดที่มีบทบัญญัติ ขนบทำเนียม ประเพณี ความเชื่อ ก็ไม่ควรที่จะนำมาตัดต่อท่ารำ ผู้สร้างงานควรจะต้องศึกษาให้รู้จริง และใช้วิธีการนำเสนอโดยยึดรูปแบบของเดิมเป็นหลัก เพื่ออนุชนรุ่นหลังจะได้ศึกษาและนำมาเป็นพื้นฐานในการพัฒนาต่อไป
         4. การจัดกิจกรรมต่างๆ เพื่อเป็นการอนุรักษ์นาฏศิลป์ไทย ได้แก่
         **โครงการอนุรักษ์นาฏศิลป์ไทย โครงการสืบสานนาฏศิลป์พื้นบ้าน โครงจัดการแสดงนาฏศิลป์ไทย ในพิธีกรรมที่เกี่ยวกับการทำมาหากินของแต่ละชุมชน
           **โครงการจัดการแสดงนาฏศิลป์ไทย ที่เกี่ยวกับความเชื่อของชุมชนหรือสังคม โดยการศึกษาข้อมูล และเก็บรวบรวมจากชุมชน หรือท้องถิ่นที่สถานศึกษาหรือบ้านเรือนตั้งอยู่ แล้วรวบรวมผลงานนำเสนอในรูปแบบของการแสดง
           **องค์กรทั้งภาครัฐและเอกชนควรให้การสนับสนุนผู้สร้างงานนาฏศิลป์ไทยในแนวอนุรักษ์ และควรยกย่องเชิดชู ประกาศเกียรติคุณให้แพร่หลาย ในฐานะเป็นผูสร้างสรรค์งานศิลปะที่มีคุณค่าคู่สังคมไทย

3.2 กลุ่มผู้ชม
         กลุ่มผู้ชมกับผู้สร้างงาน จะสื่อสารได้ตรงกันก็ต่อเมื่อทั้งสองฝ่าย ต่างมีความรู้ความเข้าใจ เรื่องนาฏศิลป์ และเล็งเห็นคุณค่าในการอนุรักษ์ แนวทางในการปลูกฝังค่านิยมที่ดีให้กับผู้ชม และแนวทางในการอนุรักษ์นาฏศิลป์ไทย มีดังนี้
         1. ให้ความรูพื้นฐานในด้านการแสดงนาฏศิลป์ทุกประเภท นับตั้งแต่ประวัติความเป็นมา ลักษณะการแสดง ขนบนิยมในการแสดง รูปแบบลีลาท่ารำ การตีบท ความเป็นเอกลักษณ์ของการแสดงแต่ละชุด ต้องให้ความรู้แก่ผู้ชม ทั้งในด้านทฤษฎีและปฏิบัติ ปลูกฝังให้ผู้ชมเข้าใจว่าการอนุรักษ์คืออะไร ทำเพื่อประโยชน์อะไร เพื่อให้ผู้ชมเห็นคุณค่าของงานศิลปะและเล็งเห็นว่าทุกคนมีส่วนร่วมในการทำประโยชน์ ให้แก่ประเทศชาติได้ โดยการสืบสาน ส่งเสริม ให้ความร่วมมือในการอนุรักษ์นาฏศิลป์ไทย
         2. เปิดโอกาสให้ประชาชนได้ชมการแสดงนาฏศิลป์ไทยทุกประเภท ทั้งในรูปแบบเดิม และรูปแบบที่ปรับปรุงขึ้นใหม่ เพื่อจุดประกายให้เกิดความคิดในการวิเคราะห์ วิพากษ์ วิจารย์ เปรียบเทียบผลงานการแสดงโดยภาครัฐและเอกชน ต้องร่วมมือการจัดการแสดงอย่างสม่ำเสมอ เพื่อให้ประชาชนได้ซึมซับ ความงามของศิลปวัฒนธรรมไทย รวมไปถึงปลูกฝังให้ประชาชนมีจิตสำนึกรักและหวงแหน นาฏศิลป์ไทยจึงจะได้รับการสืบสานต่อไปได้
วิธีการดำเนินการ มีแนวทางดังนี้
         (1) จัดกิจกรรมในการแสดงนาฏศิลป์ไทยทุกประเภท ออกสู่สายตาสาธารณชนอย่างต่อเนื่อง ไม่ควรจัดแสดงเฉพาะงานเทศการประจำปี ต้องอาศัยความร่วมมือจากสถาบันและองค์กรทุกแห่งที่เกี่ยวข้องกับศิลปะทางด้านนาฏศิลป์ เพื่อถ่ายทอดความรู้ และจัดการแสดงให้กับประชาชนอย่างทั่วถึง นอกเหนือไปจากการศึกษาในระบบการเรียนการสอน
         (2) ประชาสัมพันธ์ให้กว้างขวาง โดยพยายามสอดแทรกไปในทุกๆสื่อที่เกี่ยวข้อง ให้ข้อมูลที่เป็นองค์ความรู้แประชาชน สร้างค่านิยมแก่เด็กวันรุ่นให้หันกลับมาสนใจนาฏศิลป์ไทย ซึ่งสื่อมวลชนจะช่วยได้มากในเรื่องนี้

4.) บุคคลสำคัญในวงการนาฏศิลป์ของไทย
         กระบวนการสืบทอดในสมัยโบราณ เป็นการถ่ายทอดต่อท่ารำแบบตัวต่อตัว ต้องใช้วิธีการจำและรำตาม ไม่มีการบันทึกเป็นภาพหรือเป็นลายลักษณ์อักษร องค์ความรู้ทั้งหมดจึงอยู่ในตัวครู ผู้มีความสามารถ ช่ำชอง รำกี่ครั้งก็ไม่ผิดแบบแผน ครูนาฏศิลป์จึงมีความสำคัญต่อลูกศิษย์มาก ในสมัยโบราณลูกศิษย์จะเข้าไปฝากตัวกับครู ดูแลปรนนิบัติรับใช้ครู จนครูเห็นว่าศิษย์ผู้นี้มีความกตัญญู มีศรัทธาแน่วแน่ ที่จะรับการถ่ายทอดวิชาจริงๆครูจึงถ่ายทอดวิชาให้ สำหรับปรมาจารย์ที่ทีบทบาทในการสร้างสรรค์และอนุรักษ์นาฏศิลป์ไทย มีอยู่หลายท่านด้วยกัน ดังจะยกมาเป็นตัวอย่างดังนี้
4.1 ท่านผู้หญิงแผ้ว สนิทวงศ์เสนี
นามเดิม ชื่อ แผ้ว นามสกุลเดิม คือ สุทธิบูรณ์ เกิด เมื่อวันที่ 25 ธันวาคม พ.ศ. 2466 ตรงกับวันศุกร์ เดือนยี่ ขึ้น 7 ค่ำ ปีเถาะ

รามเกียรติ์

ผลงานด้านการประดิษฐ์ชุดการแสดง
         ผลงานเกี่ยวกับการแสดงศิลปะนาฏกรรม เช่น ท่ารำของตัวพระ นาง ยักษ์ ลิง และตัวประกอบ การแสดง โขน ละครชาตรี    ละครนอก ละครใน ละครพันทาง และระบำฟ้อนต่างๆ เป็นผู้คัดเลือกการแสดง จัดทำบทและเป็นผู้ฝึกสอน ฝึกซ้อม อำนวยการแสดงถวายทอดพระเนตรหน้าพระที่นั่ง ในวโรกาสต้อนรับ พระราชอาคันตุกะ  อาคันตุกร และงานของรัฐบาล หน่วยงานองค์กรต่างๆ จัดต้อนรับเป็นเกียรติแก่แขกผู้มาเยือนประเทศไทย เป็นผู้คัดเลือกตัวละครให้เหมาะสมตามบทบาทในการแสดงต่างๆ เป็นผู้คัดเลือกการแสดงวางตัวศิลปินผู้แสดงต่างประเทศเพื่อเชื่อมสัมพันธไมตรี และเผยแพร่ศิลปวัฒนธรรมไทยเป็นผู้ฝึกสอนและอำนวยการฝึกซ้อมในการแสดงโขน ละคร การละเล่นพื้นเมิง ระบำรำฟ้อนต่างๆ ที่กรมศิลปากรจัดแสดงแก่ประชาชน ณ โรงละครแห่งชาติ สังคีตศาลา ในต่างจังหวัดและทางสถานีโทรทัศน์ต่างๆ ตลอดทั้งร่วมในงานของหน่วยราชการ องค์กร สถาบันการศึกษา และเอกชน เป็นวิทยากรบรรยายและตอบข้อซักถามในการอบรมวิชานาฏศิลป์และวรรณกรรม และเป็นที่ปรึกษาในการสร้างนาฏกรรมต่างๆ ที่จัดขึ้นด้วย
         ในด้านบทวรรณกรรมสำหรับใช้แสดง ได้ค้นคิดปรับปรุง เสริมแต่งให้เหมาะสมกับยุคสมัย ดำเนินไปโดยถูกต้องตามระเบียบแบบแผนอันมีมาแต่ดั้งเดิม เช่น บทละครเรื่องอิเหนา ตอนเข้าเฝ้าท้าวดาหา ตอนลมหอบ ตอนอุณากรรมชนไก่ ตอนบุษบาชมศาล ตอนศึกกระหมังกุหมิง ตอนประสันตาต่อนัก เรื่องสังข์ทอง ตอนเลียบเมือง ตอนเลือกคู่หาปลา ตอนตีคลี ตอนนางมณฑาลงกระท่อม เรื่องขุนช้างขุนแผน ตอนพลายเพชรพลายบัวออกศึก ตอนพระไวยแตกทัพ เรื่อง ไกรทอง   ตอนที่ 1 ตะเภาแก้ว ตะเภาทอง และบริวารไปเล่นน้ำ ตอนที่ 2 ตามนางวิมาลากลับไปถ้ำ เรื่องพระอภัยมณี ตอนพบนางละเวง ตอนนางละเวงพบดินถนัน ตอนหนีนางผีเสื้อสมุทร เรื่องไชยเชษฐ์ ตอนนางสุวิญชาถูกขัน ตอนที่ 1 และตอนที่ 2 เรื่องมโนราห์ บางตอนเกี่ยวกับพรานบุญ เรื่องรถเสนบาง เรื่องแก้วหน้าม้า ตอนถวายลูก เรื่องสังข์ศิลป์ชัย ตอนท้าวเสนากุฏเข้าเมือง เรื่องเงาะป่า เรื่องคาวี ตอนได้นางใจกลองศึก เรื่องสุวรรณหงส์ ตอนเสี่ยงว่าว-ชมถ้ำ บทโขน ตอน ปราบกากนาสูร ตอนไมยราพสะกดทัพ ตอนศึกบรรลัยกัลป์ ตอนปล่อยม้าอุปการ ระบำสุโขทัย ระบำนพรัตน์  ระบำนางไม้ ระบำกวาง ระบำปลา ฯลฯ
         นอกจากนี้ ยังได้คิดประดิษฐ์กระบวนท่ารำขึ้นใหม่ไว้อีกมาก เช่น กระบวนท่าร่ายรำในการแสดงโขนเรื่องรามเกียรติ์  พระราชนิพนธ์ในรัชกาลที่ 1-2 กระบวนท่าร่ายรำในการแสดงนาฏกรรมของกรมศิลปากร และกระบวนท่าร่ายรำชุดต่างๆที่กรมศิลปากรจัดแสดงท่านได้รับพระราชทานเหรียญดุษฏีมาลา เข็มศิลปวิทยา เมื่อวันที่ 16 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2514 ท่านผู้หญิงแผ้ว สนิทวงศ์เสนี ถึงแก่อนิจกรรมเมื่อ24 กันยายน พ.ศ. 2543 อายุ 98 ปี

4.2 นายรงภักดี ( เจียร จารุจรณ )

4.3 ครูอาคม สายาคม

4.4 ครูลมุล ยมะคุปต์

ผลงานการประดิษฐ์ท่ารำ
         ท่านได้ประดิษฐ์ท่ารำให้กรมศิลปากรในฐานะผู้เชี่ยวชาญ เช่น รำแม่บทใหญ่รำวัดชาตรี รำวงมาตรฐาน รำเถิดเทิง รำกิ่งไม้เงินทอง ระบำนกยูง ฟ้อนแพน ฟ้อนม่านมุ้ยเชียงตา ฟ้อนแคน เซิ้งสราญ เซิ้งสัมพันธ์ ฯลฯ ในการคิดค้นท่ารำคุณครูลมุลยมะคุปต์ ท่านยังมีความสามารถในการนำท่ารำของนาฏศิลป์พื้นบ้านมาดัดแปลงประดิษฐ์ขึ้นใหม่ได้อย่างแนบเนียนกลมกลืน ซึ่งเป็นแนวคิดและกลวิธีที่ครูนาฏศิลป์ในรุ่นต่อๆมาได้นำมาเป็นแบบอย่าง
         นอกจากนี้ ท่านยังเป็นผู้ร่างหลักสูตรให้แก่วิทยาลัยนาฏศิลป์ ซึ่งนับว่าท่านเป็นครูนาฏศิลป์คนแรกในการวางหลักสูตรการเรียนการสอนนาฏศิลป์ไทย ทำให้การเรียนการสอนนาฏศิลป์มีระเบียบ มีขั้นตอนในการฝึกหัด นับเป็นมรดกทางวัฒนะรรมอันล้ำค่าที่ท่านฝากไว้ให้แผ่นดิน

4.5 ครูเฉลย ศุขะวณิช

รำกริชดรสา (ดรสาแบหลา)

 

 

 

 

ฟ้อนแคน  

5.) การไหว้ครูสำหรับการแสดง

การไหว้ครูสำหรับการแสดง
         การไหว้ครู คือ การที่ศิษย์แสดงความกตัญญูกตเวที และแสดงความเคารพนับถือต่อครูบาอาจารย์อย่างจริงใจที่ได้ประสิทธิ์ประสาทวิชาให้และเพื่อความเป็นสิริมงคลต่อชีวิตตนเอง

ความสำคัญของพิธีการไหว้ครูโขน ละคร
         พิธีไหว้ครู พิธีครอบครู  ต่างกับพิธีไหว้ครูทั่วไป เป็นพิธีการยกย่องและอนุรักษ์ไว้เพราะครูเป็นผู้ที่ให้ความรู้ ความเฉลียวฉลาดในด้านศิลปวิทยาแก่ศิษย์ ครูจึงเป็นผู้ควรแก่การคารวะบูชา พิธี ไหว้ครูได้ถูกกำหนดระเบียบและบัญญัติวิธีไว้ให้ปฏิบัติกันมาด้วยหลักเกณฑ์อันดี เพื่อก่อให้เกิดสิริมงคลแก่ผู้เรียน
         พิธีการไหว้ครูโขนและละครในปัจจุบันส่วนใหญ่ดำเนินตามแบบแผนที่สืบทอดมาแต่โบราณก็แต่บางส่วน แม้จะแก้ไขเพิ่มเติมจุดประสงค์ในบางส่วนก็เพื่อการสร้างศรัทธายิ่งขึ้น
         จากการสันนิษฐานของสมเด็จฯกรมพระยาดำรงราชานุภาพ ที่ว่าการฟ้อนรำของไทยนั้นมีที่มาเป็น ๒ ทาง ทางที่ ๑ เกิดจากการที่มนุษย์ดัดแปลงการร่ายรำจากธรรมชาติ จนเป็นศิลปะที่สืบทอด กันมา ได้แก่ การแสดงพื้นเมืองต่าง ๆ อีกทางหนึ่งสันนิษฐานว่า ได้รับวัฒนธรรมจากอินเดีย ซึ่งบูชาเทพเจ้า
         ดังนั้นศิษย์นาฏศิลป์โขน ละคร จึงถือปฏิบัติโดยเคร่งครัด และปฏิบัติอย่างสม่ำเสมอจนเป็นประเพณี คือ ผู้ที่เรียนนาฏศิลป์ โขน ละคร จะต้องจัดพิธีไหว้ครูขึ้น โดยมีวัตถุประสงค์ดังนี้

         ๑. เพื่อเป็นการรำลึกถึงพระคุณครู
                  ๑.๑ ทำพิธีอัญเชิญครูมาในพิธี เพื่อให้ศิษย์กราบไหว้เป็นสิริมงคล
                  ๑.๒ ตอบแทนพระคุณครู ด้วยการจัดหา เครื่องสังเวย  เครื่องกระยาบวช เครื่องเซ่นตามลักษณะของครู
                  ๑.๓ ให้ความบันเทิงแก่ครู เสมือนเป็นการทดสอบฝีมือ ด้วยการรำถวายมือ
                  ๑.๔ โปรยข้าวตอกดอกไม้ ส่งครูเมื่อเสร็จพิธี
         ๒. เป็นการแสดงความเคารพครู ด้วยการหาดอกไม้ ธูป เทียน บูชาครูเพื่อขอบารมีครูช่วยคุ้มครองศิษย์
         ๓. เป็นการมอบตัวเข้าเป็นศิษย์ ขอเป็นผู้สืบทอดศิลปะ
         ๔. เป็นพิธีประสิทธิ์ประสาทความสำเร็จการศึกษาชั้นสูงของการศึกษาวิชานาฏศิลป์ โขน ละคร
         ๕. เป็นวันรวมพลังความสามัคคี เป็นน้ำหนึ่งใจเดียวกันของศิษย์นาฏศิลป์ทุกรุ่น ทุกระดับชั้น ที่พร้อมใจกันจัดพิธีเพื่ออัญเชิญครูมาให้ศิษย์คารวะและแสดงกตเวทิตา เป็นการน้อมจิตรำลึกพระคุณของครู
         ๖. เป็นการรักษาประเพณี อันดีงามให้คงอยู่
         ๗. เป็นการประกวดความเป็นชาติ ที่มีวัฒนธรรมอันดีงามเป็นของตนเอง

         ระเบียบของการจัดพิธีไหว้ครูนั้นมีข้อกำหนดว่า ให้กระทำพิธีขึ้นได้เฉพาะในวันพฤหัสบดี เที่ยงวันเท่านั้น เพราะนับถือกันว่าวันพฤหัสบดีเป็นวันครู เดือนซึ่งนิยมประกอบพิธีตามโบราณ นิยมก็กำหนดให้ประกอบพีธีในเดือนคู่ เช่นเดือน ๖,๘,๑๐,๑๒,๒ และเดือน ๔ แต่มีข้อยกเว้น เดือนคี่อยู่เดือนเดียวคือเดือน ๙ เช่นเดียวกับกำหนด เดือนมงคลสมรสแต่งงานอนุโลมให้จัดพิธีได้ เหตุที่ใช้เดือนคู่นั้น เพราะถือว่าเดือนคู่เป็นเดือนมงคล ส่วนเดือนคี่นั้นเป็นเศษที่อนุโลมให้ทำพีธีในเดือน ๙ ได้นั้น ถือว่าเลข ๙ เป็นเลขมงคลของไทยสืบมา ในบางครั้งโบราณ ยังนิยมว่าจะต้องระบุทางจันทรคติเพิ่มขึ้นอีกด้วย เช่น เมื่อเลือกได้วันพฤหัสบดีแล้ว จะต้องพิจารณาอีกว่า ตรงกับวันขึ้นแรมข้างใด ถ้าได้เป็นวันพฤหัสบดีข้างขึ้นก็นับว่าเป็นมงคลยิ่งเพราะข้างขึ้นถือว่าเป็น " วันฟู " ข้างแรมเป็น " วันจม " การประกอบพิธีนิยมวันข้างขึ้นซึ่งเป็นวันฟูเป็นสัญลักษณ์ของความเจริญรุ่งเรืองนั่นเอง
         เนื่องจากคนไทยส่วนใหญ่นับถือพระพุทธศาสนา ในการประกอบพิธีจะต้องเริ่มพิธีสงฆ์ก่อนเพื่อเป็นการบูชาพระพุทธเจ้าก่อนทุกครั้ง ดังนั้นการจัดสถานที่จึงนิยมตั้งที่บูชาพระพุทธรูปไว้ส่วนหนึ่ง หรือถ้าต้องการที่จะอัญเชิญพระพุทธรูปมาตั้งรวม ก็ให้ตั้งพระพุทธไว้สูงสุดในมณฑลพิธีแม้ว่าจะไม่ อัญเชิญพระพุทธรูปออกตั้งเป็นประธานในการประกอบพิธี ก็จะต้องเริ่มต้นกล่าวนมัสการคุณพระรัตนตรัยก่อนเสมอ
         สำหรับเครื่องสังเวยจัดเป็นคู่ มีทั้งของสุกและดิบ ของดิบตั้งไว้ทางที่บูชาฝ่ายอสูร (ด้านซ้าย) ส่วนของสุกเป็นของเทพและฝ่ายมนุษย์(ด้านขวา) การจัดสถานที่จัดเป็น ๒ เขต คือ สำหรับ ประกอบพิธีสงฆ์ ซึ่งประกอบด้วยโต๊ะหมู่บูชา ประดิษฐานพระพุทธรูป ฯลฯ ส่วนที่ประกอบพิธีไหว้ครู จะจัดโต๊ะหมู่เป็น ๓ หมู่ คือ โต๊ะครูฝ่ายเทพอยู่กลาง ครูฝ่ายมนุษย์อยู่ทางขวา ครูฝ่ายยักษ์อยู่ ทางซ้าย ส่วนเครื่องดนตรีจะจัดโต๊ะต่ำ ๆ ปูผ้าขาววางเครื่องดนตรีทุกชิ้น ตั้งที่นั่งผู้ประกอบพิธี (เจ้าพิธี) ปูลาดด้วยผ้าหรือหนังสือ วางพานข้าวตอก ดอกไม้ ธูป เทียน กระแจะจันทร์ มาลัย วางพาน ตำรับโองการ บาตรน้ำมนต์ ไม้เท้า

เพลงที่ใช้ในพิธีไหว้ครู
         สำหรับพิธีไหว้ครูโขน-ละคร ดนตรีไทย นิยมใช้วงดนตรีปี่พาทย์ไม้แข็งเครื่องคู่ บรรเลงเพลงหน้าพาทย์ สำคัญในพิธี จัดที่สำหรับวงดนตรีปี่พาทย์ให้ไว้ทางขวาหรือทางซ้ายของครูก็ได้แล้วแต่ความเหมาะสม วงปี่พาทย์ตั้งอยู่ทางซ้ายมือหรือขวามือก็ได้ เพื่อบรรเลงหน้าพาทย์สำคัญ ตามที่ครูผู้ประกอบพิธีเรียกให้บรรเลง ส่วนเพลงนั้นอาจจะมีการลำดับขั้นไม่เหมือนกันแล้วแต่ตำราที่ได้รับมอบมา เช่น
                  - เพลงโหมโรง เชิญสิ่งศักดิ์สิทธิ์เสด็จมาในพิธี
                  - เพลงสาธุการกลอง บูชาสิ่งศักดิ์สิทธิ์
                  - เพลงตระเชิญ เชิญพระอิศวร
                  - เพลงตระสันนิบาต เชิญครูทุกพระองค์
                  - เพลงพระพิราพเต็มองค์ เชิญพระพิราพ
                  - เพลงเสมอเถร เชิญพระฤาษี เป็นต้น

ลำดับขั้นตอนในพิธีไหว้ครู
         1. พิธีเจริญพระพุทธมนต์เย็น ทำก่อนวันไหว้ครู 1 วัน
         2. พิธีทำบุญตอนเช้า เลี้ยงพระตอนเช้าก่อนพิธีไหว้ครู
         3. พิธีไหว้ครู เป็นการสำรวมใจระลึกถึงครูบาอาจารย์ เปล่งวาจาตามผู้อ่านโองการ
         4.พิธีครอบครู เป็นการนำศีรษะครูมาครอบบนศีรษะของศิษย์เป็นการรับเป็นศิษย์และมีครูเป็นผู้ดูแลรักษา
         5.พิธีรับมอบ เป็นขั้นตอนสูงสุดเพื่อเป็นการมอบกรรมสิทธิ์ให้บุคคลผู้ที่ได้รับ มอบเป็นครูผู้สอน หรือ ประกอบพิธีไหว้ครูต่อไปได้